Kiedy papież Franciszek zaczął wprowadzać swoje liberalne reformy, amerykańscy katolicy skręcali właśnie w przeciwną stronę. Z czasem przepaść się pogłębiała, a wielu hierarchów z USA dość otwarcie krytykowało biskupa Rzymu. W 2023 r. już wyraźnie poirytowany papież powiedział nawet, że kościół katolicki w USA jest momentami „zacofany”.
Amerykańscy katolicy z niecierpliwością czekali końca pontyfikatu Franciszka? To prawda, choć oczywiście nie dotyczy to wszystkich. Podziały w amerykańskim kościele są głębokie. W przeciwieństwie do polskiego episkopatu, który oficjalnie mówi jednym głosem, w USA debaty między biskupami toczą się publicznie. Ścierają się konserwatyści i liberałowie, często nie szczędząc sobie złośliwości. I rzeczywiście niechęć do Franciszka, jego poglądów, stylu i nauczania była u wielu hierarchów wyraźna.
Papież Franciszek w dużej mierze odwrócił dynamikę pontyfikatu Jana Pawła II. Karol Wojtyła promował ultrakonserwatywnych biskupów i za walkę USA z komunizmem, przymykał oko na prezydenturę Reagana i jej tragiczne dla najuboższych reformy ekonomiczne. Wtedy większość katolików, którzy z entuzjazmem przyjęli reformy soboru watykańskiego II, patrzyła na prawicowy skręt swojego Kościoła z wyraźną niechęcią. To właśnie w USA na doktrynę Jana Pawła II, że Chrystus na apostołów powołał tylko mężczyzn i dlatego Kościół nie może wyświęcać kobiet, amerykańska zakonnica odpowiedziała cierpko (ale słusznie), że Chrystus nie powołał też ani jednego Polaka. Gdy Franciszek obejmował schedę po poprzednikach, instytucje Kościoła katolickiego w USA kojarzyły się ze skandalami seksualnymi i konserwatyzmem, symbolizowanym m.in. przez twardy sprzeciw wobec aborcji.
Decyzje papieża Franciszka rozwścieczyły amerykańską prawicę
Papieżowi Franciszkowi udało się ten trend odwrócić. Sprawę ułatwiły głębokie problemy Kościoła w USA. Kolejne diecezje i zakony bankrutowały, pozywane za tuszowanie swoich księży-pedofilów. W 2019 r. papież zaskoczył wielu, przenosząc do stanu świeckiego pupila Jana Pawła II, kardynała Theodore’a McCarricka. Ten sprawca jednego z największych skandali w najnowszej historii kościoła został skazany przez sąd za wieloletnie molestowanie kleryków.
Z drugim ulubieńcem swoich poprzedników, kardynałem Leo Burkiem z St. Louis, szło Franciszkowi gorzej. Burke, znany ze skrajnie konserwatywnych poglądów, zamiłowania do wykwintnych i staroświeckich szat liturgicznych, a także mszy w rycie trydenckim (według zasad obowiązujących przed reformą liturgii na soborze watykańskim II), dość otwarcie przeciwstawiał się reformom Franciszka. Papież pozbawił go urzędu w kurii rzymskiej, a później także pensji i ogromnego apartamentu w Rzymie. Burke był jednak zbyt potężny, by zupełnie go usunąć.
W 2021 r. papież ograniczył prawo do odprawiania mszy w rycie trydenckim, która nie tylko w USA jest postrzegana przez prawicę jako wyznacznik katolickiej ortodoksji. Doprowadziło to do pasji amerykańskich konserwatystów. Co więcej, papież Franciszek nieustannie wzywał do miłosierdzia dla migrantów i uchodźców. Działo się to w czasie, gdy w USA narastała niechęć do nich. W 2016 r. spora część amerykańskiego episkopatu poparła Donalda Trumpa, podobnie jak (nieznaczna) większość katolików. Gdy ten zaczął wprowadzać przepisy ograniczające imigrację, Franciszek nazwał je „haniebnymi”. Prezydent USA wszedł wtedy w polemikę z papieżem.
Podczas pandemii Franciszek zachęcał do szczepień. W tym samym czasie kilku ultrakonserwatywnych biskupów zniechęcało do nich wiernych. Powodem było to, że badania nad skutecznością szczepionek miały być prowadzone na komórkach pochodzących z ludzkich zarodków. Znów, dla katolików popierających Trumpa i antyszczepionkowców, postawa papieża działała jak płachta na byka. Ich zdania nie zmieniło nawet zakażenie się koronawirusem głównego przeciwnika szczepień, kardynała Leo Burke’a, który przeszedł covid bardzo ciężko i otarł się o śmierć.
Z kolei w 2021 r. kilku biskupów ogłosiło, że nie udzieli prezydentowi Joemu Bidenowi komunii za jego poparcie dla prawa do aborcji. Watykan interweniował wtedy, by utemperować ich gorliwość. Papież potem wyraźnie nazwał Bidena „dobrym katolikiem”.
Paradoksem i tragedią pontyfikatu papieża Franciszka jest to, że jego pontyfikat rozjechał się ze zmianami w amerykańskim Kościele. Zmarły w poniedziałek papież zmienił wyznaczony przez Jana Pawła II konserwatywny kurs Kościoła, ale jednocześnie poglądy amerykańskich katolików szły w przeciwną stronę. Niegdyś znani z umiarkowania i postępowości, szczególnie wśród klasy pracującej, w ostatniej dekadzie szli mocno w kierunku skrajnego konserwatyzmu, nacjonalizmu i zachwytu trumpowską prawicą.
Amerykańska prawica czeka na papieża trumpistę
Retorykę antyfranciszkową podkręcał nie tylko kardynał Burke, ale także wpływowe czasopismo „First Things” (założone przez fana Jana Pawła II, Richarda Neuhausa), które opublikowało niezwykle złośliwe podsumowanie pontyfikatu papieża. Jego autor, emerytowany abp Filadelfii Charles Chaput, którego papież nigdy nie awansował na kardynała, zarzucił mu brak wizji i „brak doskonałości intelektualnej”. Nawrócony przed kilku laty na katolicyzm obecny wiceprezydent USA J.D. Vance pouczał papieża (nie wprost i w dość oczywisty sposób błędnie) na temat tego, jak chrześcijaństwo rozumie miłość bliźniego. Wiceprezydent twierdził, że miłość w stosunku do nielegalnych imigrantów jest minimalna. Papież, choć nie wymienił Vance’a z nazwiska, wyraźnie wyprowadził go z błędu, wydając w tej sprawie oświadczenie.
W 2023 r. wyraźnie poirytowany papież powiedział, że kościół katolicki w USA jest momentami „zacofany”, a obsesja na punkcie rytu trydenckiego przypomina „ideologię, która zastępuje wiarę”. Niewątpliwie nawiązując do kardynała Burke’a, nazwał stroje trydenckie „falbanami starej babci”, które pokazują „umysłowe niezrównoważenie”. W tym samym roku zdymisjonował jednego z biskupów w Teksasie, który nazwał go „uzurpatorem”. W odpowiedzi prawicowi katoliccy publicyści porównali Franciszka do „sowieckiego dyktatora”.
I tutaj widać też najlepiej niejednoznaczność pontyfikatu Franciszka: wczoraj w amerykańskich mediach wychwalali go starsi duchowni, katolicy ze środka czy lewa, świeccy, niewierzący, protestanci. Dla wielu z nas był symbolem nadziei, troski o wykluczonych, imigrantów, ludzi z marginesu. Był skromny, bezpośredni, bez zadufania. Choć nie był doskonały, to jednak uchylił w kościele drzwi, które jego poprzednicy trzymali szczelnie zamknięte. Był na swój sposób ostatnim papieżem soboru watykańskiego II. I właśnie dlatego amerykańska prawica ma nadzieję, że zastąpi go „papież trumpista”. Czy te nadzieje się spełnią, przekonamy się już wkrótce.