Przyzwyczailiśmy się, że rodzice muszą komentować to, co robią ich dzieci. Wydawać im zakazy i nakazy, oceniać dokonania, skłaniać do nauki i wyciągania wniosków. Tych komunikatów jest dużo, są po wielekroć powtarzane. Jednak nie zawsze skutek jest taki, jakiego byśmy się spodziewali. Dlaczego? Bo wielu rodziców chwaląc, ganiąc i napominając dziecko popełnia błąd.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
„Wspaniały rysunek”, „Widziałam, jak się starałeś przy tym zadaniu”, „Ale wysoko się huśtasz!”, „Znowu źle policzyłaś”, „Biegasz jak fajtłapa” – to różne rodzaje informacji zwrotnej kierowanej do dzieci. Koncentrują się na wyniku lub procesie, mogą motywować lub podcinać skrzydła. Choć często wypowiadamy je bez głębszego namysłu nad konsekwencjami, te wszystkie słowa wpływają na dziecięce przekonania dotyczące własnej skuteczności, na motywację do działania oraz na konkretne zachowania. Prócz słów jest także przekaz niewerbalny: mina, ton głosu, kontakt wzrokowy (lub jego brak), gestykulacja i inne sygnały, z których dziecko wyczytuje informacje o tym, co się rodzicowi podoba, a co niekoniecznie.
Najnowszy Newsweek Psychologia Dziecka już w sprzedaży!
Foto: Materiały prasowe
Zaufanie do instynktu
Zacznijmy od pytania, czy dawanie dzieciom informacji zwrotnej zawsze i wszędzie było narzędziem stosowanym przez dorosłych w procesie wychowania. Ciekawych informacji dostarcza praca badawcza psychologa Petera Graya, profesora Boston College, który swoje życie zawodowe poświęcił zagadnieniom rozwoju i edukacji z punktu widzenia psychologii i antropologii. W książce „Wolne dzieci” przytacza odkrycia badaczy kultur zbieracko-łowieckich, w których wychowanie dzieci opiera się na zaufaniu do instynktu dziecka oraz poszanowaniu jego autonomii – mówiąc prosto, w kulturach tych dorośli nie mówią dzieciom, co mają robić, nie upominają ich, nie karcą ani nie karzą. Pozostawiają im przestrzeń na swobodną zabawę (obowiązki powierza się dopiero nastolatkom) i naukę poprzez doświadczanie. Jeśli jakieś zachowanie dziecka jest niewłaściwe, dorośli czekają, aż dziecko wyciągnie wnioski z tego, jak reagują na nie członkowie plemienia. Dzieci nie dostają szczegółowych instrukcji, nie są chwalone ani motywowane do rozwoju, a jednak (w ściśle określonych warunkach kulturowych) takie wychowanie skutecznie formuje młodych członków społeczności na ludzi postępujących zgodnie z normami, a także sprawnych i zaradnych. Tym, co na pewno się do tego sukcesu przyczynia, są: akceptująca postawa dorosłych, ich cierpliwość i przychylność wobec dziecięcej ciekawości świata.
Dmuchanie w żagle i podcinanie skrzydeł
W kulturze zachodniej przywykliśmy, że rodzice muszą komentować to, co robią ich dzieci, wydawać im zakazy i nakazy, oceniać dokonania, skłaniać do nauki i wyciągania wniosków. Tych komunikatów jest dużo, są po wielekroć powtarzane („Nie biegaj, bo się spocisz”, „Nie ruszaj, bo popsujesz”), często zbyt ogólne („To się skończy płaczem”, „Trzeba było uważać”), nadmiernie entuzjastycznie („Przepięknie!”, „Super!”), nierzadko skupione na rywalizacji i dążeniu do perfekcji („Pokaż im, co potrafisz”). W praktyce wygląda to często tak, że powtarzamy komunikaty, które sami słyszeliśmy jako dzieci, które zaobserwowaliśmy u innych rodziców (opiekunów, nauczycieli) albo które wydają nam się odpowiednie, by zachęcić dziecko do spełniania naszych oczekiwań. Jednak nie zawsze skutek jest taki, jakiego byśmy się spodziewali.
Ważna rola informacji zwrotnej
Jednocześnie wiadomo z badań naukowych, że dobra informacja zwrotna bardzo wspiera proces nauki, a wychowanie to w dużej mierze uczenie nawyków i postaw. Profesor John Hattie, badacz z Auckland University w Nowej Zelandii, wraz z zespołem naukowców przez 15 lat analizował ogromną ilość danych z badań edukacyjnych prowadzonych na całym świecie. Uznał, że wśród czynników mających największy wpływ na uczenie się informacja zwrotna uplasowała się na trzecim miejscu, za samooceną i ewaluacją formatywną. To znaczy, że powinniśmy umieć formułować informację zwrotną wobec dziecka, na którego rozwoju nam zależy.
Jakie warunki powinna ona spełniać?
Docenienie bez czczych pochwał
Informacja zwrotna ma pokazać, że doceniamy starania dziecka, widzimy jego zapał, wysiłek, wytrwałość, kreatywność. Ale nie mówimy o tym z użyciem ogólników ani słów zachwytu, które tak naprawdę niewiele znaczą. Zamiast „śliczny rysunek”, lepiej powiedzieć: „O, widzę, że narysowałeś ten pomost nad jeziorem! Poznaję ławkę i kolorowe barierki. Użyłeś takiej soczystej zieleni, żeby narysować trawę. Tu chyba jest ten pies, który kiedyś przyszedł na nasz koc, prawda? Podoba mi się ten rysunek, pokazałeś na nim wiele szczegółów”. Odniesienie do konkretnych cech pracy pokazuje, że spoglądamy na nią uważnie, a to właśnie uwaga rodzica jest dla dziecka cenną nagrodą. Choć „super”, „brawo” albo „rewelacja” z pozoru brzmią mocniej, to wcale nie sprawią większej przyjemności.
Skupienie na procesie, nie na efekcie
Przy zadaniach, które kończą się konkretnym osiągnięciem, warto mówić dziecku o tym, co sądzimy o jego staraniach, a nie o tym, czym zostały zwieńczone. To znaczy, że zamiast pogratulować dziecku dobrej oceny, wygrania konkursu, rozwiązania zagadki, wysokiego wyniku w grze, zyskania odznaki czy posprzątania pokoju, lepiej skupić się na tym, jak wyglądała droga do sukcesu („Widziałam, że podczas tego meczu słuchałaś wskazówek trenera i współpracowałaś z koleżankami”, „Podoba mi się twój nowy sposób układania książek na półce”). Podobnie rzecz się ma z przekazywaniem opinii na temat cech dziecka – zamiast powiedzieć: „Jesteś taka mądra”, lepiej ująć to inaczej, np.: „Chyba dużo czytałaś na ten temat, skoro znasz te wszystkie informacje”. W ten sposób kształtujemy w dziecku coś, co profesorka psychologii Carol Dweck nazwała „nastawieniem na rozwój” (w przeciwieństwie do „nastawienia na stałość”, które zamyka nas w ciasnym przekonaniu, że albo coś się umie, albo nie).
Entuzjazm, ale bez przesady
Wyniki badań pokazują, że pozytywna informacja zwrotna dobrze wpływa na proces uczenia i motywację do pracy u dzieci. Przez lata badano sytuacje, w których feedback pochodził od ludzi; w ostatnim czasie zaczęto także badać wpływ pochwał, których udzielają roboty (aplikacje) używane np. do nauki języków obcych, i nawet tu widać pozytywne wyniki. Zauważono jednak, że nadmiar pozytywnych informacji zwrotnych może osłabiać motywację i zmniejszać zaangażowanie podobnie jak słuchanie słów krytyki i negatywnych komentarzy.
Łagodne wskazówki
Żeby zaangażować się w działanie, dziecko musi czuć się dobrze i bezpiecznie w relacji z dorosłym, a trudno o to, gdy ów dorosły wciąż wytyka błędy. To nie znaczy, że informacja zwrotna może być jedynie pochlebna. Jednak warto zadbać, by ewentualne negatywne informacje były „opakowane” w słowa uznania na początku i pod koniec komunikatu (na wzór kanapki, w której pomiędzy dwiema kromkami tkwi plaster czegoś o mocniejszym smaku). Na przykład: „Jestem pod wrażeniem tego, że sam pozmywałeś naczynia! Aż miło mi się zrobiło, gdy zobaczyłam taką wysprzątaną kuchnię. Następnym razem zwróć, proszę, uwagę, żeby wyciskać na zmywak jedną kroplę płynu i wypłukać ze szklanek pianę. Świetnie, że na koniec wytarłeś ściereczką blat i zlew”.
W przekazywaniu negatywnych informacji bardzo pomaga używanie komunikatu „ja”. Lepiej brzmi: „Zauważyłem, że w tym modelu brakuje jeszcze kilku elementów”, niż: „Zapomniałaś o kilku elementach”.
Jasny, konkretny przekaz
Nawet przedszkolaki potrafią rozwiązywać problemy, korzystając z informacji zwrotnej, jeśli jest ona podana w sposób jasny i konkretny. To znaczy, że nic dobrego nie wyniknie z powtarzania: „Postaraj się bardziej”, „Robisz to niedokładnie”, „Popraw wynik” itp. Dla dziecka, które mierzy się ze złożonym problemem, tego typu ogólna uwaga może jedynie utrudnić szukanie rozwiązania. Gdy stres przeradza się z mobilizującego podniecenia w nieprzyjemne uczucie zdenerwowania, bardzo słabo działa pamięć i trudniej kojarzyć fakty. Natomiast pomocne jest wskazanie konkretnych kroków, np.: „Sprawdź, czy użyłeś wszystkich elementów z pudełka”, „Najpierw przeczytaj polecenie i powtórz je swoimi słowami”.
Zadawanie pytań
Informacja zwrotna kojarzy się ze zdaniami oznajmującymi i poleceniami. Ale można w niej sięgać także po pytania. „Widzę, że ta łódka z plasteliny zatonęła w misce z wodą. Z czego jeszcze można zrobić łódkę?”. „Słyszałam, że umiesz już prawie cały tekst piosenki. Jaki masz plan, żeby na jutro umieć obie zwrotki?”. „Wczoraj nie odniosłeś swoich brudnych ubrań do kosza na pranie. Co ci w tym przeszkodziło?”. Jeśli zadajemy pytania spokojnym, przyjaznym tonem, zamiast skupiać się na tym, że coś poszło źle i że „a nie mówiłem?”, to dziecko ma szansę samo znaleźć rozwiązania, a to dodatkowo sprzyja motywacji.
Dawanie autonomii
Jeśli informacja zwrotna ma być skutecznym i wygodnym narzędziem, nie może kojarzyć się z przymusem. Lepiej unikać słów, które „stawiają na baczność”, tych wszystkich „musisz”, „koniecznie”, „natychmiast”, „bo jak nie”… Jedną z trudnych prawd o wychowaniu jest ta, że nie da się zmusić dziecka do tego, by robiło dokładnie to, co mu powiemy. Ale jest spora szansa, że czując naszą akceptację i dobre intencje, wiedząc, że mu ufamy i w nie wierzymy, skorzysta z konstruktywnej informacji zwrotnej i czegoś się nauczy.