Wypalenie rodzicielskie. Polska w niechlubnym rankingu

O wypaleniu zawodowym słyszał każdy. Stało się ono symbolem naszych czasów tak bardzo, że w najnowszej Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11 definicja wypalenia została bezpośrednio powiązana ze środowiskiem pracy. Jednak stres pojawia się też w innych obszarach życia, włącznie z rodzicielstwem. Rodzice narażeni są na liczne stresory – od codziennych, jak trzymanie w ryzach harmonogramu całej rodziny, po nieprzewidziane i losowe, jak choroba dziecka. Rodzice balansują pomiędzy opieką nad dziećmi, pracą, dbaniem o dom i utrzymywaniem kontaktów towarzyskich. Podejmują nieustanny wysiłek, by sklejać różne kawałki w jeden obraz, starając się, by nie było na nim ani jednej rysy. Nic dziwnego, że bywają wyczerpani.

Po raz pierwszy o wypaleniu rodzicielskim zaczęto mówić właśnie w kontekście wypalenia zawodowego. Zauważono, że objawy obecne u wypalonych pracowników mogą dotyczyć rodziców. Kobieta, która po raz pierwszy została matką, mierzy się nie tylko z wyzwaniami wynikającymi z rodzicielstwa, ale także ze swoimi wyobrażeniami co do tego, jak bycie mamą wygląda – a wiemy dobrze, że wyobrażenia nie zawsze pokrywają się z rzeczywistością. Z biegiem czasu i pod wpływem coraz liczniejszych obowiązków kobieta może odczuwać wyczerpanie swoją rolą – zauważa, że jest drażliwa, nie radzi sobie tak, jakby tego chciała, nie cieszy się z tego, że jest mamą, dystansuje się emocjonalnie od swojego dziecka. Budzi się z myślami: „Nie dam dłużej rady”, „Nie mam już sił”, „Najchętniej zostawiłabym to wszystko i wyszła”.

Najkrócej wypalenie rodzicielskie można opisać jako emocjonalne i fizyczne wyczerpanie wynikające z nieustannych wymagań opieki nad dzieckiem. Kluczowe jest tutaj słowo „nieustannych”. Emily Nagoski i Amelia Nagoski, autorki poradnika o błędnym kole zmęczenia, piszą o emocjach, że są jak tunele, przez które należy przejść do końca, żeby zobaczyć światełko – wyczerpanie to skutek utknięcia w tunelu, czyli w emocji. Siostry Nagoski zauważają, że rodzicielstwo jest tak wyczerpujące, ponieważ rodzicem zostaje się na zawsze. Miejsce zatrudnienia czy zakres wykonywanych obowiązków można zmienić. Natomiast w byciu rodzicem chodzi o to, że „bez przerwy przechodzi się przez jakiś tunel”.

Presja bycia idealnym rodzicem

To nie koniec stresorów. Trudno nam dzisiaj uciec od porównań. Jesteśmy bombardowani wersją idealnego życia przez reklamy i social media, a kultura wymusza konkretny wzór bycia matką. Odstępstwa nie są mile widzialne.

I tak: matka to ta, która „wie najlepiej”, „ma najlepszą intuicję”, „powinna poświęcać się dla dobra dziecka”. Na rodziców, a zwłaszcza na kobiety, kultura nakłada formę, z której ma wyjść idealny matczyny produkt – zawsze obecny, responsywny, intuicyjnie rozumiejący potrzeby dziecka, a jednocześnie pogodzony ze swoim losem i z niego zadowolony. Mama zmęczona codziennymi obowiązkami może usłyszeć słowa krytyki zamiast słów wsparcia: „Takie uroki macierzyństwa” albo „Chciałaś dziecko? To teraz nie narzekaj”. Na to wszystko nakłada się obraz kreowany przez social media – łatwo tam znaleźć uśmiechnięte mamy, które kilka tygodni po porodzie są pełne energii i mają idealne figury. Na szczęście ten trend się odwraca — Instagram staje się platformą, za pomocą której wiele mam dzieli się tym, że macierzyństwo bywa trudne.

Zarówno rodzic, jak i dziecko nie wychodzą z taśmy produkcyjnej. Dr Marta Majorczyk, psycholożka, pedagożka i doradczyni rodziny, mówi, żeby zachować umiar i zdrowy rozsądek. – Jesteśmy wystarczająco dobrymi rodzicami, nie musimy być perfekcyjni. Nie warto fiksować się na coraz to nowszych metodach wychowania i podręcznikach. To prowadzi do zmęczenia, przygnębienia i utraty radości z bycia rodzicem. Nie ma idealnych rodziców i nie ma idealnych dzieci. Są wystarczająco dobrzy rodzice i dzieci, które rozwijają się, popełniają błędy.

Jesper Juul, duński pedagog i terapeuta rodzinny, w jednej ze swoich książek napisał, że dzieciom powinno zostać przyznane prawo do życia z dorosłymi, którzy nie udają, że są nadludźmi. Rodzic powinien być obecny i odpowiadający na potrzeby dziecka – w ten sposób tworzy bezpieczną więź przywiązania, która staje się matrycą dla późniejszych relacji. Jednak to nie znaczy, że rodzice nie mają prawa do zmęczenia, błędów, dbania o swoje potrzeby. Presja na bycie idealnym to prosta droga do wypalenia rodzicielskiego.

Badania nad wypaleniem rodzicielskim, prowadzone pod kierunkiem prof. Moiry Mikolajczak i prof. Isabelle Roskam z Katolickiego Uniwersytetu w Lowanium w Belgii, objęły aż 42 kraje. Wyniki opublikowane w 2021 r. wskazują, że wyższy poziom wypalenia rodzicielskiego obserwuje się u matek w porównaniu z ojcami, w rodzinach z rodzicem samotnie wychowującym dziecko, w rodzinach z młodszymi dziećmi oraz w rodzinach nuklearnych.

Okazało się także, że Polska znajduje się w czołówce, jeśli chodzi o odsetek rodziców doświadczających wypalenia rodzicielskiego. Źródła problemu są złożone, ale jako jeden z czynników podaje się postrzegany brak wsparcia w opiece nad dziećmi. – Jest takie powiedzenie, że dziecko wychowuje cała wioska – mówi dr Marta Majorczyk. – Ważne jest wsparcie innych osób. Ze względu na to, że ostatnio stajemy się społeczeństwem mniej kolektywistycznym, a bardziej indywidualistycznym, rodzice samodzielnie wychowują dzieci, często bez pomocy z zewnątrz.

Czynniki ochronne i czerwone flagi

Co mogą zrobić rodzice, aby uniknąć wypalenia? Dr Majorczyk jako istotny czynnik wskazuje refleksję nad priorytetami i wartościami rodziców odnośnie do wychowywania dziecka i życia po porodzie. – Przede wszystkim rodzice powinni porozmawiać o tym, jak chcą wychowywać swoje dziecko, jakie normy, zasady i wartości są dla nich ważne, a także o tym, jak dzielić się obowiązkami i z czego mogą zrezygnować, żeby mieć czas dla samych siebie. Wracamy tu do powiedzenia, że dziecko wychowuje cała wioska, a sieć wsparcia społecznego jest ważnym zasobem. Podstawą przeciwdziałania wypaleniu rodzicielskiemu u matek jest to, aby włączać jak największą liczbę osób do opieki nad dzieckiem – mówi ekspertka.

Nie zawsze jest to proste zadanie. Niekiedy rodzice samotnie wychowują swoje dzieci, mieszkają daleko od dziadków lub z jakiegoś powodu nie mogą liczyć na ich pomoc. Gdzie wtedy szukać wsparcia? W takich sytuacjach można rozważyć placówki dziennej opieki, takie jak żłobki, ale i szukać grup dla rodziców, np. tych wirtualnych. Niekiedy pomocna jest już sama możliwość porozmawiania z kimś, kto ma podobne doświadczenie i zmagał się z tymi samymi trudnościami.

Przed porodem rodzice planują, jak będzie wyglądało ich życie z dzieckiem. Jednak warto zachować elastyczność. Nie wszystko bowiem można sprawdzić, np. temperament dziecka. Niektóre dzieci są spokojne i ciche, inne bardziej energiczne i głośne. Jeśli rodzice uwzględnią, że być może niektóre ich wyobrażenia nie będą mogły się ziścić, łatwiej unikną frustracji wynikającej z niedopasowania własnych marzeń do potrzeb dziecka.

Od czynników ochronnych docieramy do czerwonych flag. Jakie są oznaki wypalenia rodzicielskiego? – To, że robimy pewne rzeczy automatycznie, że nie cieszymy się z tego, że jesteśmy rodzicami, stajemy się chłodni wobec dzieci. Krzyczymy, odsuwamy się od nich emocjonalnie – mówi dr Majorczyk. Liczy się czas. Gdy zauważymy pierwsze symptomy, możemy sięgnąć po pomoc specjalisty – psychologa lub psychoterapeuty. Przewlekłe poczucie wypalenia prowadzi do depresji, dlatego ważna jest uważność na swoje stany emocjonalne.

Wgląd w siebie i refleksyjność nad kwestiami, które można poprawić, są potrzebne – jednak w takim samym stopniu potrzebne jest samowspółczucie i wybaczanie sobie. Badania pokazują, że okazywanie sobie samemu współczucia zmniejsza poziom niepokoju i pomaga lepiej radzić sobie ze swoimi błędami. A samowspółczucie nie wymaga dodatkowego czasu czy pieniędzy. To postawa życzliwości wobec sobie – takiej życzliwości, jaką okazywalibyśmy bliskiej osobie, przyjaciółce, partnerowi. Nic nie kosztuje, a może przynieść zyski.