Życie bez męża i dzieci? Justyna: mama nigdy mi nie tego nie wybaczyła

Michał lubi myśleć, że ma jeszcze wszystko przed sobą, ale im bliżej czterdziestki, tym częściej słyszy w głowie głos swojego ojca: „Facet bez rodziny to nie facet”. I tym częściej wyobraża sobie siebie za dwadzieścia lat. Samotnego, dobiegającego sześćdziesiątki gościa uganiającego się za trzydziestkami, które mają go za starca. Sylwestra spędza z Polsatem. A święta z rodziną siostry. Ale na razie, pociesza się, jeszcze jest wolność.

Czytaj też: Żona pana Wojtka ma 1,2 tys zł emerytury. Ich sąsiedzi jeżdżą żółtym supersamochodem

I

Michał mówi o sobie, że jest z pierwszego pokolenia hipsterów. Rocznik ‘86, jeden z pierwszych roczników milenialsów, których życiorys media śledziły przez lata.

– To my imprezowaliśmy w pierwszych warszawskich klubokawiarniach, jeździliśmy na Open’ery, wychowaliśmy się z twarzą przed komputerem, odkrywaliśmy Facebooka. To o nas się pisało, że nie chcemy nic posiadać, boimy się kredytów, etatów i zobowiązań, tylko freelance i biuro na leżaczku na Zbawiksie. Nieformalne związki, wieczna młodość. No a teraz, jak widzę czterdziestkę na horyzoncie, to się zastanawiam. Bo w gruncie rzeczy wiodę bardzo podobne życie do tego, jakie wiodłem dziesięć lat temu. Może coś jest ze mną nie tak?

Seksuolog i psychoterapeuta Andrzej Gryżewski na co dzień pracuje z rówieśnikami Michała.

– To jest grupa, która ma chyba najpoważniejsze konflikty wewnętrzne: emocjonalne, psychologiczne, egzystencjalne. Często są zagubieni: hajtać się czy nie? Mieć dzieci czy nie? A może już za późno? Jeśli będę miał dziecko koło czterdziestki, to zanim ono dorośnie, będę stary. A w ogóle czy warto rezygnować ze swojego życia dla dziecka?

– Skąd te konflikty?

– Przede wszystkim z gigantycznych różnic, które dzielą ich model życia od modelu, który widzieli u swoich rodziców. Rodzice tworzyli jeden stały związek. A oni mają na koncie wiele kilkuletnich relacji. Często traktują je nie jak doświadczenia, tylko jak porażki: bo skoro się coś skończyło, to znaczy, że nie wyszło. To tak, jakby żyli w nowej rzeczywistości, ale ze starymi narzędziami, które dali im rodzice – tłumaczy.

Zdaniem dr Marty Biercy, socjolożki z Uniwersytetu SWPS, autorki książki „Nowe wzory ojcostwa w Polsce”, to, co dzieli dzisiejszych trzydziestoparolatków i ich rodziców, jest czymś więcej niż zwykłą różnicą pokoleniową.

– W Polsce wiele rzeczy wydarzyło się w relatywnie krótkim czasie: przemiany ekonomiczne, kulturowe, otwarcie na świat, pojawienie się nowych technologii, mediów społecznościowych – tłumaczy dr Bierca. – To wszystko wpłynęło na dość radykalną zmianę w stylach życia. Te przemiany następują u nas o wiele szybciej niż w świecie zachodnim.

II

Gdyby 36-letni Michał wziął ślub w tym roku, byłby sześć lat starszy od statystycznego Polaka zawierającego pierwsze małżeństwo. W 2019 r. średni wiek mężczyzny biorącego ślub wynosił 30 lat, kobiety – 28. Na początku lat 90. było to odpowiednio 24 i 22 lata. W Polsce rodzi się coraz mniej dzieci – Polki rodzą pierwsze dziecko koło trzydziestki, o 6-8 lat później niż na początku lat 90.

– Model rodziny, który zapewnia następstwo pokoleń, odchodzi do lamusa – tłumaczy dr Bierca. – Badania wskazują, że rodzina wciąż jest wymieniana jako najważniejsza wartość, także w młodszych pokoleniach. Zmienia się natomiast definicja rodziny, staje się coraz bardziej pojemna. Oprócz rodziny rozumianej jako związek kobiety i mężczyzny plus dzieci coraz częściej dopuszcza się rodziny patchworkowe, rodziny bez dzieci. Coraz więcej osób za rodzinę uważa grono najbliższych przyjaciół.

– Rodzina rozumiana jako pokrewieństwo krwi to jest dla mnie totalnie sztuczna sytuacja – potwierdza 39-letni Maciek. – Ludzie mówią: tylko rodzina cię zrozumie. Co to znaczy? Że zrozumieją mnie ciotka i wujek, z którymi widzę się raz na rok? Ojciec i matka, którzy przez dekady pozostają w nieudanym związku? Rodzice mnie wychowali, dali to, co uważali za najlepsze. Ale ja stworzyłem swoją rodzinę złożoną z przyjaciół, ludzi, których bardzo kocham i którzy kochają mnie, z którymi spędzam święta, wyjeżdżam na wakacje. Nie ma tu żadnej zaborczości. Jest partnerstwo, dzielenie wspólnych pasji.

Maciek długo marzył o tym, żeby mieć rodzinę w tradycyjnym rozumieniu. Tylko szczęśliwą. Kiedy miał 30 lat, wziął ślub, niedługo potem się rozwiódł i zaliczył załamanie nerwowe.

– Ten rozwód był z perspektywy czasu najlepszym, co mnie mogło spotkać – mówi. – Bo dzięki niemu uwolniłem się od próby powtarzania modelu rodziców.

Czytaj też: Nowa polska klasa średnia. Jak Milenialsi i trzydziestolatkowie podchodzą do pieniędzy?

III

Michał wpisał ostatnio w Google hasło: „wiek średni”. Wyszło mu, że zaczyna się po czterdziestce. Sprawdził jeszcze raz: po pięćdziesiątce. Trochę odetchnął. – Jestem skażony „Czterdziestolatkiem”. Moi starzy kochali ten serial. O siwym gościu z wąsem, co już mu „minęło jak jeden dzień”. Kiedy facet się zmienia w dziada, a dziewczyna w babę? To mnie ostatnio nurtuje. Bo na myśl, że za cztery lata zapuszczę brzuch i wąsa, krew mi zamarza.

Michał poszedł ostatnio na imprezę do starszych o mniej więcej dekadę sąsiadów. Środowisko kreatywne, wolne zawody, artyści. W połowie drogi między czterdziestką i pięćdziesiątką. Większość dzieciata, ale dzieciaki raczej w wieku wczesnoszkolnym.

– Nagle wpada gość – opowiada Michał. – Na oko pod pięć dych. W rureczkach, w za ciasnej koszulce i z dwudziestopięcioletnią dziewczyną. Taki klasyczny podstarzały młodziak. Zmroziło mnie: czy to ja za dziesięć lat? Potem jak wszyscy trochę popili, to się zaczęło: że on to ma dopiero farta, taką sobie studenteczkę przygruchał. No i niech korzysta, bo ona go zaraz kopnie w dupę i znowu zostanie sam. Wróciłem do domu i pomyślałem: może jednak dzieciaty Janek ze studiów wybrał lepiej niż ja? Przynajmniej ma stały związek, małżeństwo, dzieciaki odhaczone.

– Dawniej linia życia była dość przewidywalna i mało było opcji alternatywnych – mówi dr Bierca. – Kończyło się szkołę, szło do pracy, zawierało małżeństwo, pojawiały się dzieci. Teraz coraz częściej wybiera się na zasadzie dowolności. Chcę żyć tak i tak.

– Cena jest taka, że trzeba brać odpowiedzialność za swoje decyzje – dodaje Andrzej Gryżewski. – To dlatego wielu 30-, 40-letnich ludzi chodzi na terapię. Myślą: „Gdybym poszedł drogą mojego ojca, to pewnie nie byłbym tak szczęśliwy jak obecnie. Zdradzałbym, może bym wpadł w alkoholizm, zamykałbym się w pokoju przed dziećmi”. Wybierają więc krótsze związki, w których czują się w miarę komfortowo. Ale jednocześnie mają wewnętrzny konflikt i poczucie winy, bo przecież robią coś innego niż rodzice. Widzą też, co się dzieje współcześnie. Część ich znajomych brała śluby przed trzydziestką. Teraz mają 35 lat i się rozwodzą. Widzą, że większość wraca z tej drogi, w którą oni by chcieli wejść.

IV

– Moja mama nigdy mi nie wybaczyła, że nie mam męża i dziecka – mówi 35-letnia Justyna, graficzka i ilustratorka. – A ja po prostu nie miałam na to miejsca w życiu. Bo realizowałam pasje, bo miałam zbyt mało bezpieczeństwa.

Justyna nie wie, czy kiedykolwiek zdecyduje się na dziecko i rodzinę. – Nie masz pojęcia, jak wielu facetów, nawet tych oficjalnie liberalnych, nowoczesnych, kryje w sobie kopię tatusia: zamkniętego, emocjonalnie wyłączonego, zaborczego do wyrzygu. Natknęłam się parę razy na takich. Dopóki randkowaliśmy, było super, a potem, jak zaczynaliśmy pomieszkiwać, to się okazywało, że oni chcą mieć jak u mamusi i tatusia: ugotowane, posprzątane i nie gadajmy za dużo o emocjach, bo zmęczony jestem.

Laski, opowiada Justyna, mają niestety na karku modele kulturowe („Co to za baba bez dziecka?”) i biologię. – Jeśli się nie zdecyduję na dziecko do czterdziestki, to już pewnie nigdy nie urodzę – tłumaczy. – A czterdzieści to i tak późno. Po prostu się boję, że urodzę chore. Jakbym była facetem, tobym się nie decydowała na dzieciaka do pięćdziesiątki.

– Moja mama mi kiedyś powiedziała mądrą rzecz – dodaje Maciek. – „Nikt mnie nie nauczył, jak wychowywać dzieci. Sama byłam dzieckiem. Nie wyobrażam sobie, żeby zakładać rodzinę w wieku dwudziestu paru lat. Co dwudziestoparolatek może wiedzieć o życiu? O sobie?”.

– Kiedyś się myślało: dziecko powinno być wcześnie, bo biologia – komentuje Andrzej Gryżewski. – Ale nikt nie myślał, że wcześniej warto być choć trochę dojrzałym człowiekiem. Tak naprawdę dużo lepiej jest mieć dziecko w wieku trzydziestu paru lat, bo rodzice są bardziej dojrzali. Niedojrzały rodzic źle wychowa dziecko. Potem ono przyjdzie na terapię.

V

– Szczerze mówiąc, czasem głowa mnie od tej dowolności boli – przyznaje Justyna. – Chcę mieć męża czy partnera? Chcę mieć dziecko czy nie? Teraz czy za parę lat? Mieszkać z ojcem dziecka czy może osobno? A może wcale nie chcę mieć dziecka, nie chcę mieć stałego partnera, chcę gdzieś wyjechać i zobaczyć, co się wydarzy? To jest tylko kilka z nieskończonej ilości wyborów, które przede mną stoją. Moja matka nawet nie mogła sobie czegoś takiego wyobrazić.

– Ale z drugiej strony – zamyśla się Michał – życie jest teraz dobre. Dwudziestoparolatek to taki starszy nastolatek. Wszystko mu się w życiu zaczyna: idzie do roboty, próbuje dorosłości, popełnia mnóstwo błędów. Trzydziestka to jest jak dotąd najfajniejsza dekada. Po raz pierwszy czuję się naprawdę wolny. I co? Miałbym z tej wolności rezygnować? Ale wszystko ma dwie strony: ja się w tej wolności czuję samotny. Nikt za mnie nie weźmie odpowiedzialności. Nikt nie podejmie decyzji.

– Jest jakieś rozwiązanie tego dylematu? – pytam Andrzeja Gryżewskiego.

– Jest. Ale od razu mówię, że nie takie łatwe. Trzeba się uwolnić od poczucia winy, że się nie spełni oczekiwań. Trzeba zrozumieć, że style życia się totalnie zmieniły.

– A potem?

– A potem się trzeba dowiedzieć, czego się chce. Nie dla rodziców, nie dla kogoś, tylko dla siebie.

Dlatego 32-letni Łukasz, kiedyś barman, dziś dyrektor artystyczny w agencji marketingowej, a niebawem przedsiębiorca, postanowił zrezygnować z marzeń o rodzinie i stawia na siebie. – A serio marzyłem – przyznaje. – O takiej tradycyjnej, w której chłop tyra, a żona wychowuje dzieci. Niestety, im dłużej spędzam czas z kolegami, którzy mają stałe partnerki i dzieci, tym bardziej myślę: no nie. Jezu, jakie oni przechodzą stresujące gówno. Jeden znajomy powiedział ostatnio: „Któregoś dnia wyjdę po mleko i nie wrócę”. Większość moich znajomych jest z rozbitych rodzin, oni nie znają modelu: ojciec, matka i wszyscy są szczęśliwi. Marzyli o tym, że stworzą rodzinę. Że im się uda. Ale zaczynają rozumieć, dlaczego ich starzy się rozwodzili. Nie znam ani jednej normalnej rodziny, która by miała pełen skład i w której ludzie byliby szczęśliwi.

– Nie boisz się, że na starość zostaniesz sam?

– Trochę tak, a trochę nie. OK, fajnie jest mieć kogoś, kto by cię kochał. Jest nawet szansa, że możesz mieć syna, który będzie cię lubił. Ale budowanie życia w oparciu o marzenie, że ktoś będzie cię kochał i to ci da szczęście, jest źródłem rozczarowań i tragedii. Sam siebie musisz kochać i tyle. A że może się tak zdarzyć, że ci nikt herbaty na starość nie poda? No trudno.

– Myślę, że dzisiejsi dwudziestolatkowie będą mieli łatwiej niż my – podsumowuje Michał. – My jesteśmy pierwszym pokoleniem żyjącym w chaosie. Może oni już będą wiedzieli, jak ten chaos trochę ogarnąć.

Czytaj też: „Syn nie wytrzymał, odebrał sobie życie, córka załamała się nerwowo”. Niedostatek dotyka niemal 40 proc. Polaków