Twierdził, że jest Polakiem. Bolszewicy zmumifikowali go jak Lenina

Urodzony w 1881 r. Grigorij Iwanowicz Kotowski całe życie przekonywał, że jest Polakiem z pochodzenia. Powtarza to m.in. polskojęzyczna Wikipedia, pisząc o nim jak o synu „zrusyfikowanego, prawosławnego Polaka”. Faktem jest, że Kotowski sam budował swoją legendę i, trzeba przyznać, był w tym świetny. Od razu po jego śmierci w 1925 r. dzieło podjęli radzieccy macherzy od propagandy. Biografię podrasowano, a młodość wymyślono na nowo.

Trudno więc powiedzieć coś pewnego o pochodzeniu tego bolszewickiego bohatera, zwanego też ostatnim hajdukiem, czyli rozbójnikiem, lub besarabskim bądź czerwonym Robin Hoodem. Najpewniej urodził się w miasteczku Hîncești. Leży ono w dzisiejszej Mołdawii, niedaleko Kiszyniowa. Historycznie zaś przynależy do Besarabii, którą Rosja przejęła od Turcji w 1812 r.

Jego ojciec, jak wynika z oficjalnych dokumentów, Iwan Nikołajewicz, urodził się w miasteczku Bałta, dziś w obwodzie odeskim, choć do pierwszego rozbioru było to polskie miasto Józefgród. Może dlatego Kotowski przekonywał, że jest potomkiem Polaków. Twierdził również, że jego dziadek był rosyjskim pułkownikiem i miał odmówić tłumienia powstania styczniowego. To jednak nie może być prawdą. Według urzędowych dokumentów ojciec Grigorija był bowiem nie szlachcicem, a mieszczaninem i mechanikiem w gorzelni w Hîncești. O matce, Akulinie Romanowej, nie wiemy niemal nic. Wszystko to historycy wyciągnęli z archiwów, bo z opowieści Kotowskiego oraz bolszewickich apologetów wynika coś przeciwnego. Rodzina biedna, wyzyskiwana przez właścicieli ziemskich, a sam Grigorij – ofiara „wysysaczy krwi ludu pracującego”.

Matka Kotowskiego zmarła w 1889 r., sześć lat później ojciec. I tu pojawił się właściciel gorzelni, który wcale nie okazał się krwiopijcą. Przeciwnie, finansował leczenie swojego pracownika, a po jego śmierci zaopiekował się sierotami. Nastoletni Grigorij już wtedy wyróżniał się spośród rówieśników. Zwano go Bieriozą, a więc brzozą, i w ludowej tradycji taki pseudonim przysługiwał przywódcy chuliganów.

Każda kropla przelanej krwi w przyszłości zamieni się w promienne gwiazdy proletariackich podbojów” – Grigorij Kotowski

Skończył dwuletnią powszechną szkołę. Uczył się słabo, ale doskonale bił, a przy tym pięknie śpiewał i grał na instrumentach. Miał też znak rozpoznawczy – od wczesnego dzieciństwa po upadku z dachu jąkał się. Musiał jednak budzić sympatię, bo to w niego najwięcej zainwestował opiekun. Wysłał do szkoły w Kiszyniowie, skąd podopieczny szybko wyleciał, a później umieści go w szkole rolniczej. Tam Kotowski się odnalazł. Dobrze się uczył i wszystko wskazywało na to, że będzie świetnym zarządcą. Poza tym miał niebywały talent do języków i oprócz rosyjskiego opanował polski, rumuński, francuski, niemiecki i jidysz. Zapamiętano go jako świetnego jeźdźca, zapowiadającego się muzyka oraz zaangażowanego czytelnika. Patron, zaskoczony postępami, zapowiedział, że wyśle go na studia do Niemiec.

To był dobry czas i Kotowski wspominał, że „z całego przeżytego życia okres spędzony w szkole rolniczej [był] najjaśniejszy, najwyraźniejszy, najradośniejszy”. Wtedy też „zaczęła się kształtować [jego] postawa sprzeciwu wobec istniejącego porządku rzeczy” – dodawał. Ale tu potrzebne jest sprostowanie. Warunkiem uzyskania dyplomu było zrealizowanie praktyki w konkretnym gospodarstwie i Kotowski trafił do Polaka, Mieczysława Skopowskiego. Stamtąd został wyrzucony po dwóch miesiącach z powodu relacji, jaką nawiązał z żoną gospodarza. Kotowskiego przyjął inny ziemianin, niejaki Maksimow, po czym oskarżył o kradzież i przegonił.

Był początek roku 1902 i Kotowski znów znalazł się u Skopowskiego. Nie wiadomo, jak do tego doszło, na pewno jednak i tym razem się nie udało. Kotowski pisał, że stanął w obronie bartaków i uderzył ziemianina. Skopowski zemścił się, związał go i w lutowy mróz wyrzucił w step. Chłopak doturlał się do najbliższego drzewa, przetarł sznury i tak w śniegach Besarabii narodził się ludowy mściciel.

Fakty były inne. Zachowało się zawiadomienie o kradzieży złożone przez Skopowskiego. O ten występek obwinił praktykanta. Młodzieniec uciekł i później starał się o pracę u kolejnego ziemianina. Ten zażądał rekomendacji, chłopak je podrobił, oszustwo wyszło na jaw i Kotowski pierwszy raz trafił do więzienia. I w rzeczy samej to był początek jego kariery.

Na wolność wyszedł po kilku miesiącach, ale niebawem znów go zamknięto na parę miesięcy. Według urzędowych dokumentów pracował w lesie jako dozorca, a później robotnik w browarze w Kiszyniowie. Rozpoczęła się wojna rosyjsko-japońska, Kotowski nie zgłosił się do poboru. W 1905 r. wcielono go więc siłą, ale zbiegł i wrócił do Besarabii.

Dezercja była poważnym przestępstwem, nie miał już odwrotu i śmiało ruszył po bandyckiej ścieżce. I wtedy spotkał, zapewne po raz pierwszy, lewicowych eserowców. W Besarabii dołączył do grupy anarchistów, komunistów i terrorystów. Komitywa trwała ledwie miesiąc czy dwa. Kotowski uznał, że jest anarchistą indywidualistą, zerwał z rewolucjonistami i do 1917 r. działał na własny rachunek. Zgromadził szajkę. Najpierw napadali na drogach, ale szybko rozochocili się i grabili w miastach czy w posiadłościach ziemskich. Ataki były śmiałe, ofiarami padali najbogatsi.

Świadectwa, jakoby rozdawał pieniądze biednym, nie są dostatecznie wiarygodne. Zbierano je po 1940 r. Sowietom chodziło o udowodnienie, że Kotowski był bolszewickim Robin Hoodem i wspierał uciśnionych. Ktoś wspominał, że dostał od niego pieniądze na krowę, inny na konia czy na mieszkanie, jakaś grupa przekonywała, że zajechał do wioski i rozdawał złoto. Brzmi to dość wątpliwie.

Ale ziarno prawdy w tych opowieściach pewnie było i powstała nawet piosenka o Kotowskim, którą śpiewano jeszcze przed I wojną światową. Jedna zwrotka brzmi: „Rozbił bank i szaraban / Kafieszantan i restauran / Napoił winem krestian / Taki nasz piekielny ataman”. Szaraban z francuskiego oznacza powóz, kafieszantan – od café-chantant – rozśpiewana kawiarnia. A kriestianie – już po rosyjsku – to włościanie. Słowa te nie są bez znaczenia i mogłyby wskazywać na Odessę, gdzie francuszczyzna była chlebem powszednim. A jeśli tak, bandycka reputacja Kotowskiego dotarłaby już wtedy nad brzegi Morza Czarnego. Odessa po dziś dzień słynie z własnych bandytów, w tym z unieśmiertelnionego przez Babla Miszki Japończyka. Dokonania Kotowskiego w Besarabii musiały być znaczące, żeby powstała taka pieśń.

Pobyty w zakładach karnych to oddzielna opowieść. Kotowski za kratami przekupywał, oszukiwał, znajdował wspólników, m.in. tak w 1907 r. zapoznał się z Miszką Japończykiem.

Był skazany dwukrotnie na kilkanaście lat katorgi i za każdym razem uciekał z więzienia. Później wracał do Besarabii i odbudowywał swoją bandę. W końcu powstała nieformalna grupa śledczych. Udało się im wytropić i złapać Kotowskiego. Wiosną 1910 r. zesłano go na Syberię. Warunki były trudne, na dodatek strzeżono go skrupulatnie, nie próbował więc ucieczki i czekał na amnestię. Nie objęła ona jednak pospolitych przestępców, a tylko politycznych. Dopiero wtedy hajduk spróbował szczęścia. Udało się i swoim zwyczajem wrócił do Besarabii.

Przez cały 1913 r. i 1914 r., czyli również w pierwszym roku Wielkiej Wojny, Kotowski pracował jako tragarz, a równocześnie zbierał nową grupę nalotczików; polszczyzna nie ma chyba tu odpowiednika i można mówić o skrzyżowaniu złodziejskich profesji: klawiszników, a więc specjalistów włamywaczy, szopenfeldziarzy okradających sklepy i kasiarzy grabiących instytucje, gdzie cenności ukryte są w sejfie. Innymi słowy – ludzie Kotowskiego byli zawodowcami w każdym calu, a przy tym działali okrutnie, choć nie zabijali. Ich ataman mógł pozbawić delikwenta cennych rzeczy, pobić, rozebrać i puścić nago, postrzelić, wywieść na pustkowie i porzucić, ale do roku 1917 nikomu życia nie odebrał.

W 1915 r. Kotowski z nową bandą, liczącą do 30 ludzi, dokonał najbardziej zuchwałych napadów. Rabował instytucje finansowe i m.in. zagarnął rządową kasę przechowywaną w urzędzie w Benderach, na trasie kolejowej Tyraspol – Kiszyniów. Postawił tym „na nogi całą policję Besarabii i Odessy”. Służby sporządziły opis Kotowskiego i rozesłały go telegrafem po całym południu Imperium Rosyjskiego. Czytamy tam, że poszukiwany jest poliglotą, „ubiera się porządnie i może sprawiać wrażenie prawdziwego gentlemana”, budzi sympatię itd.

Kotowskiego zgubiła zapewne popularność – pisano o nim i mówiono wiele. Donosiciel za 2 tys. rubli przekazał policji informację, w jakim chutorze, kolonii pośród pól, się ukrył. 24 czerwca 1916 r. przybył tam pluton oraz wszyscy komisarze tropiący atamana. Łącznie ponad 30 pistoletów. Wywiązała się strzelanina i raniony w pierś Kotowski trafił do aresztu.

Opracował oczywiście plan ucieczki. Zamierzał zrobić drabinkę sznurową z kul ortopedycznych jednego z osadzonych; grypsy, jakie w tej sprawie wysyłał, trafiły jednak w ręce więziennej administracji i przewieziono go do Odessy. Tam zasądzono karę śmierci przez powieszenie.

Kotowski miał wtedy 35 lat, był u szczytu sił, nie chciał umierać. Napisał do Aleksieja Brusiłowa, dowódcy Frontu Południowo-Zachodniego. Błagał, żeby zamiast na szafot wysłano go do okopów. Generał pozostawał nieugięty i piekielny ataman zwrócił się do jego żony, Nadieżdy Żelichowskiej. Ten list zadziałał i Brusiłow zamienił karę śmierci na „katorgę dożywotnią”.

Ale na front ani na Syberię nie trafił. Nadeszła lutowa rewolucja 1917 r. i nawet zakład karny zastrajkował. A że niedawny straceniec był postacią powszechnie znaną, w marcu upomnieli się o niego ministrowie rządu Kiereńskiego, a sam premier dwa miesiące później podpisał decyzję o uwolnieniu. Była to formalność, bo Kotowski od tygodni bawił już na salonach.

Odessa wrzała i jednego dnia była za carem i monarchistami, a drugiego za bolszewikami. Tamtejsza prasa pisała: „nowa rewolucyjna Rosja przyjęła Kotowskiego z zachwytem i miłością”, wtedy też ukuto powiedzenie: „Kotowskij jawiłsia, burżuj wspołosziłsia”, czyli Kotowski się pojawił, burżuj się spłoszył.

Ataman brylował w towarzystwie. 23 marca zjawił się w operze podczas spektaklu charytatywnego na rzecz ofiar rewolucji. Na aukcję wystawił kajdany katorżnika. Kupił je znany adwokat za bagatela 3,1 tys. rubli. Z tej sumy na rzecz osadzonych w więzieniu przekazano 783 ruble. A reszta, cóż, została rozdysponowana na cele wiadome tylko dla dawnego właściciela kajdan, miłośnika dobrych restauracji i burdeli.

Wreszcie Kotowski faktycznie ruszył na front. Tam zastała go rewolucja październikowa i wybrano go do komitetu żołnierskiego 6 Armii. Niebawem polecono mu uspokoić sytuację w Kiszyniowie i było to już ważne zadanie wojskowo-zarządcze. Mimo to sytuacja na południu imperium była skrajnie niestabilna. Od 1918 r. do 1921 r. nad brzegami Morza Czarnego władza przechodziła z rąk do rąk kilkanaście razy. Nieraz zmiany zachodziły w ciągu godzin.

W tych trudnych chwilach Kotowski, jak za dawnych lat, ukrywał się. Kiedy biali, zwolennicy dawnej Rosji, przejęli inicjatywę na południu, przybył do Odessy i schronił w domu publicznym prowadzonym przez Mejera Zajdera alias Majorczyk. Pozostał czujny i wiosną 1919 r., gdy nadarzyła się okazja, wywiózł depozyty odeskiego banku trzema ciężarówkami. Radzieccy biografowie nic o tej kradzieży nie piszą, bo i o świadectwa było trudno. Czerwony Robin Hood zadbał, żeby wieści o największym rabunku w jego karierze się nie rozeszły.

Rok 1919 okazał się dla bolszewików bardzo trudny. Potrzebowali Kotowskiego i najpierw naznaczyli go dowódcą jednej brygady, później dwóch, a w końcu stanął na czele całej 45 Dywizji Strzeleckiej. Wraz z nią był nawet pod Pietrogradem. Jego ludzie byli ranni i schorowani, dane mówią o 70 proc. niezdolnych do walki. Kotowski dał im odpocząć, a następnie stanął na czele nowo sformowanej jednostki – 17 Dywizji Kawalerii Czerwonych Kozaków. Najpierw używano jej przeciw tzw. petlurowcom, walczącym o niepodległą Ukrainę. Uderzyć znienacka, wyciąć w pień, przełamać impas – tu kotowcy spisywali się doskonale.

Walka z Polakami okazała się prawdziwym testem. Kłamstwem są rozpowszechniane przez radziecką propagandę tezy, jakoby był drugim dowódcą Armii Czerwonej, po Tuchaczewskim. Nieprawdziwe będą też wyliczenia, zgodnie z którymi wyeliminował tysiące białopolaków. Starcia z polskim regularnym wojskiem przegrywał. Jego Czerwoni Kozacy dotarli pod Lwów i tam w sierpniu 1920 r. zostali zdziesiątkowani. Świadkowie przekonują, że Kotowski opłakiwał wszystkie śmierci w dywizji i zapamiętano mu słowa wygłoszone nad mogiłą prostego żołnierza: „Każda kropla przelanej krwi w przyszłości zamieni się w promienne gwiazdy proletariackich podbojów”.

Historycy doszukują się zapowiedzi Hołodomoru już w pierwszych latach rządów bolszewików. Wtedy też z Kotowskiego uczyniono narzędzie ugniatania niepokornej Ukrainy, a jego autorytet wykorzystano do budowy nowej gospodarki; kotowcy z Czerwonych Kozaków przedzierzgnęli się w strażników zakładów produkcyjnych, m.in. cukrowni.

Sam Kotowski nie wyzbył się marzeń o idealnym gospodarstwie i założył w 1924 r. we wsi Obodiwka – w dawnym pałacu Sobańskich – szkołę rolniczą. Przy niej zaś prawdziwą komunę. Placówkę wyposażył w traktory zakupione w USA oraz 60 koni. Niestety dziś pałac pozostaje w ruinie, a o tej historii w Polsce przeczytamy tylko na stronach Fundacji im. Feliksa hr. Sobańskiego, co jest swego rodzaju ironią.

Kotowski postanowił zmierzyć się też z 10. muzą i grał w popularnym i niezłym artystycznie, choć maksymalnie zideologizowanym filmie „P.K.P.” („Piłsudskij kupił Petluru”). Wcielił się tam w rolę samego siebie, asystował mu kolejny naturszczyk, Jurko Tiutiunnyk, przeciw któremu kilka lat wcześniej walczył na froncie. Zdjęć nie udało mu się dokończyć, bo 6 sierpnia 1925 r. na daczy w Czabance Kotowskiego zastrzelił wspomniany wcześniej Majorczyk. Nie wyjaśniono, co było przyczyną zbrodni. Byłaby to zemsta za los Miszki Japończyka? Zabójca był jego prawą ręką. Ewentualnie działał na zlecenie Moskwy i Stalin obawiał się, że czerwony Robin Hood stanie się zbyt popularny. A miał ku temu powody, bo poznał go osobiście w czasach wojny z Polską.

Zwłoki Kotowskiego zabalsamowano jak Lenina i złożono w Birzule, w 1935 r. przemianowanej na Kotowsk. Nad grobem piekielnego atamana zbudowano mauzoleum. Miejsce było w całym ZSRR ważne i popularne; uczyły się o nim dzieci w szkołach. Podczas II wojny światowej Niemcy zniszczyli je, a mumię wyrzucili na śmieci. Miejscowi zebrali jednak szczątki i ukryli. Po 1945 r. odbudowano mauzoleum i z powrotem umieszczono tam zwłoki.

Po rozpadzie ZSRR już w niepodległej Ukrainie niewiele się zmieniło i dopiero w 2016 r. Kotowsk stał się Podilśkiem. Wtedy też rada miasta podjęła decyzję o przeniesieniu mumii na cmentarz. Od tego czasu zdewastowano monument, choć atamana nie ruszono.

Tożsamość ukraińska nie rymuje się z radziecką.

– Dlaczego pomnik Kotowskiego wciąż stoi? – pytamy dyrektorkę podilśkiego muzeum krajoznawczego Olenę Kobyliuk.

– Ponieważ nie został jeszcze wykreślony z Państwowego Rejestru Nieruchomych Zabytków Kultury, a tym powinno zająć się ministerstwo kultury Ukrainy.

– A czy trzeba go konserwować, czy może zniszczyć? – drążymy.

– On tak naprawdę nie pasuje do najnowszej historii, a tym bardziej do ukraińskiej tożsamości, bo sam Kotowski nie postrzegał Ukrainy jako wolnej i niepodległej. W 1921 r. brygada Kotowskiego rozstrzelała 359 wziętych do niewoli żołnierzy ukraińskich jako wrogów ludu. Ludzie mówili, że ginęli, śpiewając: „Szcze ne wmerła Ukrajiny i sława, i wola” [dzisiejszy hymn państwowy – red.].