Millenialsi i starsze pokolenia z reguły mają wdrukowane, że trzeba się napracować, dać z siebie 100 proc. Młodsi, „zetki”, częściej szanują swój czas, nie chcą nikomu imponować tym, że mogą pracować ponad miarę – mówi psychoterapeutka Katarzyna Kucewicz.
Newsweek: Jak wykorzystać majówkę, żeby naprawdę odpocząć?
Katarzyna Kucewicz*: – Myślę, że warto podejść do majówki na spokojnie, po swojemu. Pamiętając, że odpoczynek to inwestycja w przyszłość. Człowiek, który nie odpoczywa, ma obniżone możliwości intelektualne. Nie jesteśmy w stanie funkcjonować na wysokich obrotach bez odpoczywania. Dlatego tak ważne jest to, by się regenerować. A jeśli za wszelką cenę nie chcemy dopuścić do siebie myśli, że będziemy w czasie majówki odpoczywać, to zachęcam, by zadać sobie pytanie: od czego uciekam w pracę? Czasami to przepracowanie jest ucieczką od życia, od innych obowiązków, od rodziny, od myślenia, że coś się dzieje niedobrego w naszym życiu. I praca ma niejako funkcję zastępczą, ma nas chronić przed innymi tematami. Jeśli tak jest, to warto zadać sobie pytanie, czy nie lepiej skonfrontować się z życiem, zamiast od niego uciekać?
Powinniśmy poleżeć czy raczej gdzieś pojechać?
– Jeśli wolelibyśmy poleżeć i pooglądać filmy, to tak zróbmy. Mimo że będzie piękna pogoda. Czasem narzucamy sobie presję, że szkoda słońca, trzeba wyjść z domu. Ale jeżeli poleżenie na kanapie sprawia większą radość, to tak zróbmy. Dobry odpoczynek to odpoczynek na naszych zasadach. Trudno się odpoczywa pod czyjeś dyktando. A często mamy majówkę pod dyktando rodziny. Chcą nad morze? Jedziemy. Na konie? Jedziemy. Ale nawet jeśli robimy to, żeby dzieci miały frajdę, nie zapominajmy o sobie. Zachęćmy domowników, by robili coś, co będzie i dla nas odpoczynkiem. Na przykład poszli z nami na spokojny spacer, a nie tylko na te konie. Chodzi o to, by każdy członek rodziny odpoczął na swoich zasadach. Osobiście jestem fanką uczenia siebie i dzieci nudy. Nuda jest potrzebnym stanem emocjonalnym, bo pozwala pobyć bliżej siebie, swoich myśli, uczuć. Szczerze polecam, warto w majówkę też się trochę ponudzić.
Czy do pani gabinetu przychodzi dużo zmęczonych osób?
– Choć z reguły ludzie nie przychodzą z powodu zmęczenia, to niemal każdy szybko zaczyna opowiadać o przepracowaniu, braku sił i poczuciu życia w kołowrotku, który nigdy się nie zatrzymuje. Może wynika to z tego, że zazwyczaj pojawiają się u mnie mieszkańcy Warszawy, głównie w wieku produkcyjnym, którzy mają ogromny problem z work-life balance.
To ich decyzja, że tak żyją? Czy ktoś od nich tego wymaga? Pracodawca albo rodzina?
– To przeważnie nie tyle ich decyzja, co wewnętrzne przekonanie, że inaczej się nie da. Oczywiście zdarza się, że ktoś czuje w pracy ogromną presję narzuconą przez szefa, przez natłok obowiązków, własną prokrastynację, ale najczęściej jest tak, że osoba ma lękowe przekonanie niepodparte faktami, że musi dać z siebie wszystko, bo inaczej ją wyrzucą z pracy. Często sami na siebie kręcimy taki bat, nikt od nas nie oczekuje poświęcania, ale mamy podświadomą narrację, że jak chcemy coś osiągnąć, to musimy ciężko pracować na sukces. Nie mieści nam się w głowie, że można mniej pracować, a dalej świetnie zarabiać.
I wszyscy tak mają? Czy jednak to pięćdziesięciolatkowie są głębiej wciągnięci w ten wir niż młodsze pokolenia pracowników?
– W moim gabinecie pojawiają się osoby prowadzące działalność i zauważające, że młode pokolenie, tzw. zetki bardziej szanują swój czas i nie dają się zaprzęgnąć do tego szalonego rydwanu, który ciągną millenialsi i starsi od nich. Krótko mówiąc, rzadziej ulegają tej osławionej „kulturze zap***”. Millenialsi i starsze pokolenia z reguły mają wdrukowane, że trzeba się napracować, dać z siebie 100 procent, a zetki częściej szanują swój czas, nie chcą nikomu imponować tym, że mogą pracować ponad swoją miarę. Nie mają potrzeby, by pokazać pracodawcy, że są w stanie w pocie czoła wyrabiać nadgodziny. Chcą znaleźć równowagę, bardziej cenią odpoczynek, wolność i swoje zdrowie psychiczne.
Pracodawcy często na to narzekają.
— Bo sami są głęboko zanurzeni w tej kulturze dawania z siebie wszystkiego. Na poziomie deklaracji każdy rozumie, na czym polega work-life balance, ale już jak chodzi o jego firmę, to niektórych drażni, że pracownik chce zadbać o siebie, chce odpoczywać, realizować pasje. Nowocześni liderzy zdają sobie jednak sprawę, że dobry pracownik to wyspany, szczęśliwy człowiek, a nie maszyna. Nawiasem mówiąc, dzisiaj definicja work— life balance się bardzo zmienia. 10 lat temu mówiliśmy o równoważeniu, dzisiaj raczej idziemy w stronę, że każdy człowiek może balansować, jak chce każdego dnia. Dzisiaj więcej work, jutro więcej life— grunt, żeby mieć wewnętrzną zgodę na taki stan rzeczy. 10 lat temu mówiliśmy o równoważeniu, dzisiaj raczej idziemy w stronę, że każdy człowiek może balansować, jak chce każdego dnia. Dzisiaj więcej work, jutro więcej life. Grunt, żeby mieć wewnętrzną zgodę na taki stan rzeczy.
Skąd się wzięły te różne podejścia do pracy i odpoczynku?
– Mam wrażenie, że chodzi o wartości wyniesione kultywowane w domu, etos pracy. W domach millenialsów i starszych nie było rozmów na temat psychologicznych skutków przepracowania, przemęczenia, bo w tamtych czasach nie było zbyt wielu przystępnie napisanych poradników, dbanie o zdrowie psychiczne to była abstrakcja. Teraz tematy z zakresu psychologii zdrowia są poruszane w gazetach i innych mediach, a także przez influencerów, więc wiedza młodych osób jest kolosalnie większa. Młodzi rozumieją, że jak człowiek się przemęcza, to może zachorować na depresję lub zaburzenia lękowe. O tym wcześniej się w ogóle nie mówiło, a teraz jest mnóstwo kampanii społecznych poświęconych takim zagadnieniom, jak selfcare.
Czym się może skończyć chroniczne przemęczenie?
– Przemęczenie niesie za sobą szereg negatywnych skutków. Począwszy od poczucia bezradności, bezsensu, rozdrażnienia po depresyjność, lękowość i rożnego rodzaju jej komponenty. Można z przemęczenia mieć nie tylko obniżony nastrój, ale także zaburzenia lękowe, osłabione funkcje poznawcze jak koncentracja, pamięć, można z przemęczenia doświadczać bólu— głowy, brzucha. Do tego mogą dojść problemy ze snem, apetytem, spadkiem libido. Miewam w gabinecie osoby, które przez przepracowanie przytyły na przykład 20-30 kg, bo jadły fast foody by nie „marnować” czasu na gotowanie. Takie zaniedbanie może prowadzić do rozwinięcia różnych chorób metabolicznych, a nawet do śmierci. W Japonii od dawna znane jest zjawisko karoshi, czyli śmierć z przepracowania. Zatrzymanie akcji serca czy udar na skutek nadmiaru pracy i braku odpoczynku. Millenialsi i starsi, częściej bagatelizują te zagrożenia. A młode osoby traktują je bardziej poważnie i dlatego rzadziej dają się wkręcić w pracę ponad swoje możliwości.
W kulturę zap***.
– W starszych pokoleniach groźba utraty pracy zwykle wywoływała panikę. A posiadanie stałej, bezpiecznej posady ulgę. Dlatego ludzie tkwili w znienawidzonej pracy, męczyli się, zamiast szukać drogi wyjścia z sytuacji. Milenialsi, pokolenie X mają wdrukowane poczucie, że dobry pracownik to taki, który daje z siebie wszystko i jest na każde zawołanie. Wiele osób ma zbudowaną samoocenę w oparciu o karierę zawodową. Ale jak masz zbudowaną tożsamość wokół swojej pracy, to wewnętrznie czujesz, że jak odpuścisz to spadniesz na dno. I zapracowujesz się ponad miarę. Notorycznie w moim gabinecie ludzie mówią: jak mnie zwolnią to stracę o sobie dobre zdanie. Praca jest jedynym co mi w życiu wyszło. Jak tak myślisz o sobie to na hasło „odpuszczenie” robi ci się słabo. Na szczęście takie przekonania można w terapii zastąpić zdrowszymi a tym samym unormować poziom swojej samooceny.
Co to znaczy?
– Ludzie, którzy mają poczucie, że muszą harować, bo inaczej zostaną zwolnieni, bardzo często mają niskie poczucie własnej wartości. Wydaje im się, że mają wielkie szczęście, bo ktoś ich zatrudnił. Nie myślą, że to oni są szczęściem dla organizacji, że coś do niej wartościowego wnoszą. Nie przyjdzie im do głowy, że pracodawca powinien starać się zapewnić im w pracy dobre samopoczucie. Boją się, że zostaną z pracy wyrzuceni. Młodsze pokolenia mają zwykle dla samych siebie większe poszanowanie.
Często przygotowuję ludzi do rozmów kwalifikacyjnych i zauważam pewne zależności. Ludzie starsi idą na rozmowę jak na egzamin. Chcą dobrze wypaść, przypodobać się, autoprezentacja to jest główny cel. A młodsi częściej idą na rozmowę jak na partnerski dialog— zadają pytania, mają oczekiwania, oni też oceniają, czy im się to stanowisko podoba.
Co to znaczy? Jak takim przepracowanym, przemęczonym i przestraszonym pacjentom wytłumaczyć, że powinni odpuścić?
– Zawsze staram się pokazywać, że to nie jest tak, że jak odpoczywamy, to marnujemy czas. Odpoczywając, zwiększamy swoją produktywność. Bez odpoczynku nie mamy szans rozwinąć swojego potencjału i kreatywności. Staram się też wybadać, dlaczego ktoś uważa, że praca bez urlopu to dobry pomysł. Próbuję zweryfikować jego przekonania, pytam, skąd się wzięły, kto go tego nauczył. Pytam, czy naprawdę wierzy, że nie ma sensu odpoczywać, trzeba pracować bez przerwy do śmierci? I kiedy pacjenci zaczynają się nad tym zastanawiać, dochodzą do wniosku, że oczywiście nie. To był na przykład etos ojca, który przy pomocy pracy przez całe życie unikał prawdziwej relacji z matką. Ale ja tak nie chcę, mówią w końcu. To nie jest w zgodzie z moimi wartościami
I co wtedy?
– Staram się stopniowo zachęcać ludzi do nauki jak odpoczywać. Lubię metodę małych kroków, namawiam, by codziennie wykradać trochę czasu dla siebie. Pięć minut, potem piętnaście, pół godziny. Poza tym w terapii uczymy się zdrowych nawyków: telefon służbowy wyłącz w piątek o 18:00, jak jesteś w kinie, to nie sprawdzaj maila. Powoli, po trochu uwalniamy się od ciągłej gotowości do pracy. Pacjenci prowadzą dzienniczki i zapisują, co się udało, a co nie, jakie zdrowe nawyki już wyrobili. Czasami się buntują, mówią: ale ja przyszłam z problemem koszmarów sennych, a czy od takiego dzienniczka przestanę je mieć?
Co pani na to?
— Mówię, że przepracowanie daje o sobie znać nie tylko zmęczeniem, ale może się objawiać bólem brzucha, bezsennością, koszmarami sennymi, trudnościami w skupieniu, rozdrażnieniem nawet na ukochane dzieci. Frustracja, która w nas stopniowo narasta, często jest skutkiem przemęczenia. Dziennik uczuć to narzędzie, które może pomóc zrozumieć te skomplikowane uczucia i lepiej nimi zarządzać.
Katarzyna Kucewicz* psycholożka, psychoterapeutka, seksuolożka. Autorka setek artykułów psychologicznych i 4 poradników, w tym bestsellerowego „Kobiety, które czują za bardzo”. Prowadzi praktykę psychoterapeutyczną, warsztaty dla kobiet, webinary z zakresu zdrowia psychicznego i rezyliencji. Psychoedukuje na Instagramie @psycholog_na_insta