Rodzice z diagnozą ADHD. Czy mają szansę stworzyć dobrą, bezpieczną więź z dzieckiem?

Gdy dziecko dostaje diagnozę ADHD (zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi), to na pomocy dla niego skupiają się specjaliści i opiekunowie. Zdarza się wtedy, że jedno lub oboje z rodziców zaczynają uświadamiać sobie, że oni sami także mogą wymagać diagnozy. Wspólnota doświadczeń zaczyna być pomocna dla obu stron, bo rodzic coraz lepiej rozumie i swoje dziecko, i siebie. Objawy ADHD – u więcej niż jednej osoby w rodzinie – wpływają znacząco na funkcjonowanie i relacje całego systemu.

Rodzicielskie trudności

Bywa, że jedno z rodziców ma ADHD, a drugie nie, podobnie jak jedno z dzieci. Jak kształtuje się relacja, gdy to rodzic ma ADHD, a dziecko jest neurotypowe? W jednym z możliwych scenariuszy rodzic ma już diagnozę ADHD, zanim założy rodzinę. W innym – diagnoza lub przypuszczenie następuje w dorosłym życiu, kiedy już pojawiły się dzieci, a w kolejnym – diagnozy nie ma, choć występują u dorosłego objawy ADHD.

W każdej z tych sytuacji dorosły z ADHD w roli rodzica doświadcza różnych trudności, z którymi lepiej lub gorzej radził sobie, zanim założył rodzinę, a z pojawianiem się potomstwa poziom codziennych wyzwań i obowiązków, którym trzeba sprostać, jeszcze się zwiększył. Rodzina jest systemem naczyń połączonych, gdzie wszyscy wpływają na wszystkich. Jak więc funkcjonuje na tej wspólnej rodzinnej łące kolorowy i ruchliwy motyl, pełen energii, kreatywności i spontaniczności, w relacji z bardziej zorganizowaną i wytrwałą pszczołą, skupioną i systematyczną w swoich działaniach?

Rodzicowi z ADHD ze względu na specyficzne funkcjonowanie jego mózgu niełatwo pamiętać o jeszcze większej ilości spraw do załatwienia codziennie, planowania i organizowania. Może zapominać o kwestiach dotyczących dziecka, terminach jego zawodów, spakowaniu drugiego śniadania czy o nazbieraniu z dzieckiem kasztanów na plastykę itd. Może mieć trudności z utrzymaniem uwagi i skupienia na jednym zadaniu, często „skacząc” między różnymi zajęciami i nie kończąc żadnego. Powoduje to trudności z zapanowaniem nad chaosem i bałaganem w domu. U dziecka, które potrzebuje stałości, regularności i przewidywalności, taka sytuacja może zaburzać poczucie bezpieczeństwa i nie sprzyja rozwijaniu umiejętności samodyscypliny. Ostatecznie dzieci uczą się przez naśladowanie dorosłych.

Dla obu stron trudne także bywa – związane z ADHD – doświadczanie wahań poziomu energii u dorosłego: od nagłego jej przypływu po zupełne wyczerpanie. Zdarza się, że rodzic, będąc „na górce”, obieca coś dziecku i szczerze chce to zrealizować, lecz kiedy przychodzi spadek energii i wyczerpanie, nie ma siły nawet wstać z łóżka. Dziecko przeżywa zawód, a rodzic ma poczucie winy.

Stresujące sytuacje mogą prowadzić do impulsywnych reakcji rodzica z ADHD. Gdy czuje się przeciążony, może reagować obronną agresją i wybuchem złości lub nadmiernym pobudzeniem i nadruchliwością. Może też mieć trudność z właściwym odczytywaniem emocji swojego dziecka, interpretowaniem jego zachowań i rozumieniem jego potrzeb. Ze względu na swoją neuroatypowość trudniej mu wywiązywać się ze swoich obowiązków. Sabine Bernau – autorka książki „ADHD u dorosłych. Jak ułatwić sobie życie i uspokoić myśli” – o rodzicach z ADHD pisze, że „czynności wychowawcze wpajające dziecku zasady zachowania, konsekwencję i wypełnianie obowiązków nie są raczej ich polem działania, chociażby dlatego, że sami mają jeszcze z tym spore problemy”. To wszystko może utrudniać budowanie zaufania i bliskości w relacji z dzieckiem. Należy jednak pamiętać, że te trudności nie dotyczą tylko osób z ADHD lub inną neuroatypowością. Każdy rodzic w mniejszym lub większym stopniu mierzy się z takimi sytuacjami.

Szansa na niezwykłą, wewnętrzną więź

Dla dziecka, które jest pszczołą preferującą stabilność i spokój oraz strukturę i rutynę w codzienności, obserwowanie swojego rodzica motyla, który doświadcza częstej zmiany nastrojów i podejmuje impulsywne działania, może to być frustrujące i trudne do zrozumienia. Mieli razem „lecieć” na łąkę, ale rodzic kilkakrotnie zmienia plany. Lot jest opóźniony, pojawiają się dodatkowe przesiadki, bagaż gdzieś się zapodział (przez roztargnienie motyla), trzeba zawracać. Warto jednak uświadomić sobie, że jednocześnie oboje spróbowali wielu smaków nektaru, odwiedzili niezwykłe miejsca, których wcześniej nie znali, przeżyli razem ciekawe przygody, może poradzili sobie wspólnie z nowymi sytuacjami i wracają z bogactwem tych doświadczeń.

Jako ludzie jednocześnie bardzo się między sobą różnimy i mamy sporo podobieństw. Natomiast problemem w relacjach nie są ani same różnice, ani podobieństwa, ale to, jak do nich podchodzimy. Bywa, że cenimy sobie, gdy możemy rozumieć się bez słów, bo mamy podobnie, ale gdy udaje się nam akceptować i doceniać różnorodność, również jest to cenne. Jako para, grupa czy rodzina mamy wtedy więcej. Motyl będzie rozwijać przy pszczole umiejętności organizacji i planowania, a pszczoła będzie korzystać z kreatywności, entuzjazmu i spontaniczności motyla.

Obie strony mogą też uczyć się tolerancji i akceptacji dla swoich różnic. Szczególnie wtedy, gdy rodzic dba o lepsze poznawanie siebie, „zarządzanie sobą” i stara się wyjaśniać to swojemu dziecku oraz szukać rozwiązań trudnych sytuacji. Pomocna może się tu okazać psychoedukacja na temat funkcjonowania z ADHD, psychoterapia, która może ułatwiać znajdowanie indywidualnych rozwiązań dla konkretnej osoby i rodziny, czy dobrze dobrana wspólnie z lekarzem psychiatrą – farmakoterapia.

Ważna jest też relacja z drugim dorosłym w rodzinie, od którego rodzic z ADHD może otrzymywać zrozumienie i wsparcie. W swojej książce „Miłość z ADHD. Jak dbać o relacje z osobami neuroróżnorodnymi” autorka Anita Robertson proponuje parom, gdzie jedno z partnerów ma ADHD, a drugie nie – by dbać o pięć filarów związku. Są nimi: dawanie sobie pochwał, wyrażanie uznania, wspólna zabawa, nastawienie na rozwój i pozytywna akceptacja. Dobre funkcjonowanie pary rodzicielskiej w bezpośredni sposób przekłada się na atmosferę w całej rodzinie. A troska o te obszary z pewnością może pomóc każdej relacji, także: rodzic – dziecko.

Nierzadko zdarza się też, że rodzice z ADHD mówią o tym, że ze względu na własne dzieci mobilizują się i starają się dla nich być jak najlepszymi rodzicami, pomimo trudności, z jakimi mierzą się całe życie. Warto pamiętać, jak pisze Sabine Bernau, że „pomimo wszystkich problemów ludzie z ADHD są wspaniałymi rodzicami. Często zdarza się, że mają ze swym potomstwem niezwykłą, wewnętrzną więź”.

Awers i rewers własnych trudności

Z biegiem czasu, nabywaniem wiedzy, oswajaniem się z diagnozą i z rozwijaniem różnych umiejętności radzenia sobie z ADHD, niektóre osoby zaczynają również dostrzegać korzyści z posiadania takiego właśnie mózgu. W byciu rodzicem także można je odnaleźć. Kreatywność, spontaniczność, nastawienie na przeżywanie wrażeń i przygód – to cechy uwielbiane przez dzieci. „Zachowują też pewnego rodzaju infantylność i radość z zabawy, które potrafią z powodzeniem i znakomitym skutkiem wykorzystać w kontaktach z własnym dzieckiem” – pisze o rodzicach z ADHD Sabine Bernau. Niektórzy rodzice z ADHD mówią, że starają się tymi cechami „nadrabiać” to, z czym mają trudności – jak np.: utrzymywanie porządku w domu, planowanie, dotrzymywanie obietnic, impulsywne zachowania i zmienne nastroje.

Świadomość własnych trudności uwrażliwia rodziców na perspektywę dziecka. Współcześnie wielu rodziców chętnie szuka wiedzy o rozwoju dziecka, o aktualnie zalecanych metodach wychowawczych, sposobach dbania o relację z dzieckiem. To jest ich ogromny atut. Dorośli z ADHD, gdy dostają diagnozę lub mają przypuszczenia co do niej, naprawdę często potrafią korzystać ze swojej „supermocy”, jaką jest hiperfocus – czyli umiejętność skupienia uwagi na tym, co ich aktualnie interesuje, i przeczesują internet w poszukiwaniu źródeł wiedzy na ten temat. Zachłannie szukają pomysłów, co mogą robić, by czuć się lepiej, zaczynają patrzeć na siebie z większą wyrozumiałością i życzliwością, nadrabiając zarówno lata krytycyzmu otoczenia wobec nich, jak i samokrytycyzmu. To z kolei pomaga im w rozwijaniu empatii wobec swojego dziecka.

Spojrzenie na swoje zachowania z innej perspektywy również bywa pomocne. Nie znaczy to, że lekceważymy własne trudności, ale szukamy innej możliwości ich postrzegania, poszerzamy perspektywę, by widzieć zarówno awers, jak i rewers. Być może wtedy rozkojarzenie potraktujemy również jako ciekawość, a nadpobudliwość jako energiczność? Z kolei trudności z planowaniem możemy odbierać poniekąd jako spontaniczność. W psychoterapii ericksonowskiej nazywa się to przeformułowaniem, które pomaga widzieć szerzej i wyjść z impasu.

Ważne, byśmy pamiętali, że każda osoba jest czymś więcej niż jakąkolwiek diagnozą czy swoimi cechami. Potrzebujemy ludzkiego spojrzenia na siebie samych, na inne osoby i na nasze więzi z chęcią zrozumienia, mądrą troską i życzliwą ciekawością. „Umiejętność pozytywnego akceptowania kogoś za to, kim jest, to największy dar, jaki każdy może dać drugiej osobie, to podstawa bezpieczeństwa i ochrony” – pisze Anita Robertson. Dobrze jest dawać to sobie i innym. Wtedy na naszej rodzinnej „łące” będą mogły dobrze czuć się i pszczoły, i motyle, i wszystkie inne stworzenia.