Skóra to nie pustynia, tylko miejsce do życia dla miliardów mikroorganizmów – bakterii, wirusów i grzybów, które tworzą skomplikowany lokalny ekosystem zwany mikrobiotą.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
U każdego inny. Różnice zależą od wieku, płci, grubości i lokalizacji skóry oraz rozkładu gruczołów potowych i łojowych czy mieszków włosowych. Zmieniają ją temperatura ciała, odczyn pH skóry, stres i stosowane leki. Na jej skład gatunkowy wpływa wszystko, łącznie z klimatem, ekspozycją na promieniowanie UV, środowiskiem pracy i stylem życia.
Różnorodność mikrobioty skóry zależy od rejonu ciała i panujących w nim warunków. Na czole, nosie i brodzie, gdzie skóra jest tłusta, występują mikroorganizmy, które wykorzystują sebum do swoich procesów życiowych. Pod pachami, w miejscach intymnych i na stopach jest wilgotno i cieplej niż w pozostałych miejscach, nie docierają tam też promienie słońca. W tych miejscach bytują inne mikroorganizmy niż na dłoniach, kolanach i udach, bo tam występują te, które wolą środowisko suche. – Im bardziej tłusto, ciepło i wilgotno, tym mikrobiota bardziej zróżnicowana. Nie wiemy dokładnie, czym jest zdrowa mikrobiota skóry. Trudno wskazać gatunki pożądane i niepożądane. Ale wiemy, że powinna być jak najbardziej różnorodna gatunkowo i zrównoważona pod kątem rodzaju i liczebności poszczególnych drobnoustrojów – mówi prof. dr hab. n. farm. Sebastian Granica z Katedry i Zakładu Biologii Farmaceutycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.
– Na skórze żyją nie tylko „dobre” bakterie. Pełnoprawnym członkiem mikrobioty skóry są również bakterie patogenne, np. gronkowiec złocisty, którego nosicielem jest aż 40 proc. populacji. Gdy spada odporność, bakteria może się aktywować i wywołać chorobę. Tak jak w świecie zwierząt. Wilk jest pożądany w leśnym ekosystemie, ale gdy spada równowaga w środowisku, wilk może zacząć atakować zwierzęta hodowlane czy ludzi – mówi prof. dr hab. n. farm. Jakub Piwowarski z Zakładu Mikrobiologii Farmaceutycznej i Bioanalizy WUM, który wraz z prof. Granicą od 2011 r. prowadzi badania nad mikrobiotą człowieka.
Mikrobiota skóry i jelit
Żyjemy w przekonaniu, że niepodzielnie zarządzamy swoim organizmem. W świetle ostatnich badań nie wydaje się to takie oczywiste. Współistniejemy z bogatym światem drobnoustrojów, które zasiedlają skórę, jelita, ale także jamę ustną, drogi oddechowe, układ moczowo-płciowy i inne narządy. – Obecne badania skupiają się na mikrobiocie jelitowej i skóry, bo materiał badawczy jest łatwo dostępny. Bakterie z tych obszarów można hodować poza organizmem bez większych problemów technologicznych. Te, które żyją w innych tkankach, poza nimi rosnąć nie będą. Tkanka jest środowiskiem bardzo wyspecjalizowanym i stworzenie podobnego środowiska poza organizmem jest praktycznie niemożliwe. Bakterie nie są w stanie namnożyć się w dużej ilości – tłumaczy prof. Piwowarski.
Bakterie żyjące w organizmie człowieka naukowcy badają już od ponad stu lat. W XIX w. mikrobiolog Ilja Miecznikow wskazywał na rolę mikrobioty jelitowej w procesie trawienia i produkcji witaminy K oraz grupy witamin B. Przełom nastąpił na początku XXI w., gdy naukowcy zaczęli powszechnie stosować metody sekwencjonowania następnej generacji (NGS). Narzędzie to umożliwiło masowe badanie DNA mikroorganizmów żyjących w kale i określenie mikrobiomu, czyli genów, wszystkich mikroorganizmów, które zamieszkują żywy organizm. Ustalono, że łącznie gatunki w mikrobiomie zawierają ponad 150 razy więcej genów, niż znajduje się ich w genomie człowieka. – Sekwencjonowanie następnej generacji wykorzystywano również przy badaniach psychiatrycznych, gastroenterologicznych, endokrynologicznych, bo okazało się, że istnieje powiązanie – mikrobiota wpływa m.in. na nastrój, gospodarkę lipidową czy wzrost kości – mówi prof. Piwowarski.
O wpływie mikrobiomu skóry na układ odpornościowy wiadomo, że im bardziej eksponujemy skórę na bakterie, zwłaszcza w wieku rozwojowym, tym lepiej układ odpornościowy na nie odpowiada. Fizyczna bariera skóry wraz z mikrobiotą stanowi integralną część wrodzonego układu immunologicznego, tworząc pierwszą linię obrony przed patogennymi drobnoustrojami.
Wiadomo też, że istnieje związek między mikrobiotą jelit i skóry. To, jak bardzo te układy są ze sobą powiązane, pokazują choroby takie jak celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, trądzik różowaty i egzema, które dotyczą zarówno skóry, jak i układu odpornościowego oraz jelit. – Populację mikroorganizmów w jelitach reguluje układ odpornościowy. W jelitach znajduje się wiele komórek odpornościowych, takich jak limfocyty, monocyty i makrofagi, które reagują na antygeny, czyli substancje wywołujące reakcję immunologiczną organizmu, a te reakcje mogą przełożyć się na procesy zapalne lub reakcje autoimmunologiczne na skórze, wpływając na przebieg chorób, np. atopowego zapalenia skóry czy łuszczycy – wyjaśnia prof. Piwowarski.
Otwarte wrota dla patogenów
Mikroorganizmy żyjące na skórze zbierają informacje o świecie zewnętrznym. Jeśli wykryją jakieś niebezpieczne czynniki, np. promieniowanie UV czy produkty kosmetyczne, które mają w składzie bardzo dużo konserwantów czy składników o silnym działaniu myjącym, wysyłają do siebie sygnały i zaczynają wytwarzać różnego rodzaju białka chroniące przed tym zagrożeniem. Mogą też łączyć się z receptorami na skórze i poprzez nie wysyłać do mózgu sygnały o zagrożeniu zarówno czynnikami zewnętrznymi, jak i organizmami chorobotwórczymi. Badania dowodzą istnienia silnego związku między mikrobiomem skóry a skłonnością do chorób lub nasilaniem się chorób w organizmie. Wykazano też, że prawidłowy mikrobiom skóry przyspiesza gojenie ran. Zapewnia dobre samopoczucie, bo mikrobiom skóry wpływa na stany emocjonalne. Mówiąc krótko: zdrowy mikrobiom skóry to zdrowy cały organizm.
Zaburzony mikrobiom skóry, zwany dysbiozą, obniża jej funkcję ochronną i sprzyja rozwojowi różnych chorób skóry, takich jak trądzik, łuszczyca, egzema, łojotokowe zapalenie skóry czy łupież. Objawem tych chorób może być uczucie swędzenia, pieczenia, ciągnięcia. Skóra będzie się łuszczyć, będzie zaczerwieniona, wysuszona, pojawią się na niej wysypka, a nawet stany zapalne. O tym, jak może wyglądać skóra pozbawiona prawidłowego mikrobiomu, przekonały się osoby, które zbyt często myły lub dezynfekowały ręce podczas pandemii.
Mikrobiom skóry jest też odpowiedzialny za powstawanie i prawidłowe utrzymanie bariery hydrolipidowej, czyli warstwy, która chroni przed utratą wilgoci w skórze oraz przed czynnikami zewnętrznymi. Zapewnia też prawidłowe pH skóry, które w zależności od miejsca wynosi 4,5-7. – Składniki bariery skórnej są tym, co jedzą mikroorganizmy tworzące mikrobiotę. Gdy jakiś czynnik zaburzy tę harmonię, mogą się pojawiać gronkowce czy paciorkowce, a innym bakteriom probiotycznym może być trudniej się utrzymać. To błędne koło, z którego trudno wyjść – mówi prof. Piwowarski.
Zaburzona bariera naskórkowa sprzyja rozwojowi m.in. trądziku zwykłego i różowatego, łuszczycy czy łojotokowego zapalenia skóry. Dzieci, których skóra jest zbyt często myta, zwłaszcza mydłami o odczynie zasadowym, a ręce dodatkowo odkażały żelami antybakteryjnymi oraz były pozbawione kontaktu z drobnoustrojami, np. w piaskownicy, są na prostej drodze do rozwoju atopowego zapalenia skóry i w konsekwencji do tzw. marszu alergicznego. Badania dowodzą, że mikrobiota skóry osób mieszkających w krajach uprzemysłowionych jest uboższa niż ludzi żyjących w społecznościach mniej rozwiniętych. Sprzyjają temu powszechnie stosowane antybiotyki, nadmierna higiena i dezynfekcja. Ciągłe osłabianie mikrobioty na powierzchni skóry ułatwia kolonizację szczepom patogennym.
Bakterie w kremie
Czy probiotyki mogą działać na mikrobiotę skóry? – Nie ma regulacji dotyczącej probiotyków w kosmetykach, oprócz tej, która mówi o czystości mikrobiologicznej dla poszczególnych grup kosmetyków. Problemy są dwa. Jeśli w kremie jest probiotyk, to muszą być w nim żywe bakterie. Jak skomponować kosmetyk, żeby nie przekroczyć normy mikrobiologicznej? Jest to trudne. Po drugie, do kosmetyku powinno się dodać probiotyki mające status GRAS (Generally Recognized As Safe, uznane za bezpieczne), czyli głównie te, które są stosowane wewnętrznie. Tylko po co wprowadzać probiotyki do kosmetyku? Kosmetyki nie powinny wywoływać efektu, który jest inny niż fizjologiczny – uważa prof. Granica.
– Bakterie żyją krótko. Nie mogą za bardzo urosnąć i zacząć się dzielić, bo rozsadzą opakowanie. Dlatego do kremu dodaje się konserwanty. Jeśli producent deklaruje, że ich nie ma, to jak hamuje się wzrost bakterii? Żeby mogły istnieć, muszą coś jeść. Najlepszą pożywką jest dla nich łój albo pot. W kosmetykach stosuje się m.in. inulinę, stabilny i tani roślinny polisacharyd. Można oczywiście dodać szczep żywych bakterii do kosmetyku, ale trudniej utrzymać je przy życiu. Technologicznie jest to trudne – twierdzi prof. Piwowarski.
– Większość dobrych doustnych probiotyków należy przechowywać w lodówce. Zatem tak samo powinno się postąpić z kremami – dodaje prof. Granica.
Wzmocnić mur
Bariera hydrolipidowa znajduje się w warstwie rogowej naskórka. – Szczelna warstwa rogowa zapobiega utracie wody i elektrolitów, wnikaniu związków drażniących, alergenów i mikroorganizmów. Do uszkodzenia bariery i rozwoju wielu chorób skóry oraz powstania wrażliwej skóry dochodzi na skutek stanu zapalnego. Bez odbudowy bariery skórnej nie ma skutecznego leczenia dermatologicznego – mówi dr n. med. Ewa Chlebus, dermatolog z Kliniki Dr Chlebus, i radzi, aby delikatne oczyszczać skórę płynem micelarnym, który nie zaburza pH skóry, oraz stosować kremy nawilżające.