Najlepsze książki historyczne na wiosnę

13 niezwykłych kobiet

Jerrie zaczęła latać samolotem w tak młodym wieku, że musiała siadać na poduszkach, by móc wyglądać z kokpitu. Miłość do pilotowania zaszczepił w niej ojciec, który pozwalał jej przejmować kontrolę nad maszyną w powietrzu. Jerrie Cobb była jedną z trzynastu kobiet, które w 1961 r. trafiły do tajnego amerykańskiego programu przygotowującego pierwsze astronautki do lotu w kosmos. Ich losy opisuje dziennikarka Martha Ackmann. To opowieść o niezłomnej determinacji, wytrwałości i niezachwianej nadziei. Trzynastkę Mercury, jak mówiono o nich w NASA, utworzono w ramach inicjatywy „Woman in Space Program”, która miała sprawdzić, czy kobiety są w stanie znieść warunki panujące w przestrzeni kosmicznej. I choć poddawane wyczerpującym treningom, popychane ku granicy fizycznej wytrzymałości udowodniły, że w niczym nie ustępują mężczyznom, ich marzenia o kosmosie zniweczyła bezduszna biurokracja. Pomysł wysłania kobiet w kosmos Amerykanie zarzucili na kolejne dwie dekady. Dopiero ostatnie lata dopisały epilog tej historii. Wally Funk, jedna z Trzynastki, w 2021 r. trafiła na orbitę na pokładzie rakiety New Shephard na zaproszenie miliardera Jeffa Bezosa.

Martha Ackmann, „Mercury 13”, tłum. M. Józefowicz, Wydawnictwo Astra 2024

Żydowscy komandosi

W tej historii jest wszystko, czego potrzeba, by powstał z niej hollywoodzki hit kinowy. Coś w rodzaju połączenia „Kompanii braci” i „Bękartów wojny”. Opisana przez Leah Garrett Kompania X, nazywana legionem samobójców, to oddział złożony z żydowskich komandosów walczących w II wojnie światowej w tajnym brytyjskim oddziale sił specjalnych. Jak podkreśla Garrett, ich historia domagała się opisania. Rekrutowali się spośród uchodźców, którzy znaleźli schronienie na Wyspach, uciekając z opanowanych przez nazistów Niemiec, Austrii czy Węgier. Wcześniej byli artystami, intelektualistami, sportowcami. Teraz stali się żołnierzami znakomicie wyszkolonymi w wojennym rzemiośle, a do tego pragnącymi zemsty za utracony świat i zabitych bliskich. Garrett opisuje ich szlak bojowy przez plaże Normandii, pola bitew we Włoszech, w Grecji, Holandii, Belgii czy Jugosławii, oraz udział w poszukiwaniu niemieckich zbrodniarzy po wojnie. Korzysta ze wspomnień żołnierzy, rozmawia z członkami ich rodzin, sięga do odtajnionych dokumentów. Buduje historię Kompanii X w wartkiej, reportażowej formie, dzięki czemu książkę pochłania się błyskawicznie.

Leah Garrett, „Kompania X”, tłum. J. Szkudliński, Dom Wydawniczy REBIS 2024

Sterowcem na biegun

Wszystko zaczęło się od starej książki, którą dziennikarz Mark Piesing znalazł w antykwariacie. Nosiła tytuł „Z Italią na biegun północny” i opowiadała o włoskim śmiałku Umberto Nobile, który niemal sto lat temu rzucił wyzwanie ludzkim możliwościom, próbując dotrzeć do bieguna na pokładzie sterowca. Historia ta pochłonęła Piesinga do tego stopnia, że postanowił ją opisać szerzej i dokładnie. Ruszył do podbiegunowego Svalbardu, skąd w swój ostatni lot wystartował sterowiec Nobilego. W archiwum w norweskim Tromsø wytropił ważne dla tej historii rękopisy i odnalazł jedną z ostatnich żyjących osób, które znały włoskiego pilota. Co trzeba podkreślić, wyprawa Nobilego była głośna, żył nią cały ówczesny świat. Doniesienia o katastrofie sterowca N-4 Italia i tragicznej akcji ratunkowej, która kosztowała życie jego największego rywala, pierwszego zdobywcę bieguna południowego Roalda Amundsena, relacjonowały największe gazety na pierwszych stronach. Dramatyzmu wyprawy Nobilego dodają nierozwiązane dotąd tajemnice, z którymi próbuje rozprawić się Piesing – między innymi pytania o to, co stało się z zaginionymi członkami załogi sterowca, a także o… kanibalizm.

Mark Piesing, „Katastrofa N-4”, tłum. G. Smółka, Wydawnictwo Astra 2024

Tropy przez pokolenia

Mildred Harnack była niezwykłą postacią. Pochodziła z USA, była Amerykanką, ale kochała Niemcy – do tego stopnia, że gdy do władzy doszedł Adolf Hitler, założyła tajną organizację antynazistowskiego, wolnościowego ruchu oporu. Działała niemal dekadę, gdy w 1942 r. złapano ją i skazano na sześć lat obozu koncentracyjnego. Wtedy w jej sprawie interweniował Hitler, nakazał zmianę wyroku i Mildred została zgilotynowana w niesławnym więzieniu Plötzensee. Teraz jej śladami rusza jej praprasiostrzenica Rebecca Donner. Opowieść o Mildred prowadzi na dwóch osiach narracji. Jeden to opis jej losów, drugi to wspomnienia chłopca imieniem Don, jednego z ostatnich żyjących świadków, którzy znali Mildred. Don miał kilkanaście lat, przychodził do niej na lekcje literatury amerykańskiej, ale jednocześnie był jej kurierem i przenosił w plecaku tajne konspiracyjne wiadomości. Autorka podąża także innymi śladami Mildred – rekonstruuje jej losy, sięgając do dawnych listów, wertuje prasę sprzed lat, analizuje fotografie, a nawet zagląda do odtajnionych akt wywiadów brytyjskiego, amerykańskiego i sowieckiego.

Rebecca Donner, „Podwójne życie Mildred”, tłum. A. Romanek, Znak Horyzont 2024

Miłość, walka i kumin

Wydawać się może, że miasto tak stare, tak głęboko osadzone w historii świata i starożytnych murach powinno emanować dostojnością. Tymczasem Jerozolima z książki brytyjskiego dziennikarza i filmowca Matthew Tellera tętni energią, iskrzy emocjami i podlega nieustannym zmianom. Autor nie kryje miłości do Jerozolimy, nie dziwi więc użycie słowa „biografia” w tytule i przytoczone w treści słowa jerozolimskiego autora Johna Tleela: „Jerozolima jest żywą osobą. Oddychającą, mówiącą, walczącą”. Pierwsze, dziecięce wspomnienia Tellera z podróży do Jerozolimy przesycają kolory, obrazy, zapach kuminu z ulicznych straganów. I tak buduje opowieść o tym mieście, nie chronologicznie, nie akademicko, ale reportażowo, sięgając po historie, po ludzi i zdarzenia kształtujące jego tkankę. Jednocześnie jest krytyczny wobec Jerozolimy, rzuca światło na ten tygiel wypełniony racjami politycznymi i religijnymi – palestyńskimi, izraelskimi, arabskimi, kurdyjskimi, ormiańskimi, muzułmańskimi, chrześcijańskimi i judaistycznymi. Prowadzi narrację tak, by każdy sam odpowiedział na pytanie: czy to na pewno święte miasto?

Matthew Teller, „Jerozolima. Nowa biografia starego miasta”, tłum. A. Halbersztat, K. Makaruk, Znak Koncept 2024

Inne spojrzenie na wojnę

Czy ostatnia wojna światowa była spowodowana wyłącznie przez Adolfa Hitlera i nazistowskie Niemcy? Nic podobnego – przekonuje amerykański historyk Sean McMeekin. Jego zdaniem ani nie zaczęła się w 1939 r., ani nie skończyła w 1945. Autor „Wojny Stalina” pisze, że początków globalnego konfliktu można szukać w japońskiej inwazji na Mandżurię w 1931 r., a finału w rozpadzie ZSRR i formalnym końcu sowieckiej okupacji krajów wschodniej Europy. Takie ujęcie perspektywy pozwala spojrzeć inaczej na rolę Józefa Stalina, którego McMeekin stawia na pierwszym miejscu jako najważniejszego sprawcę największych wojen XX w. Z kolei przywódców Zachodu – brytyjskiego premiera Winstona Churchilla i amerykańskiego prezydenta Franklina D. Roosevelta oskarża o krótkowzroczność objawiającą się dozbrajaniem Sowietów walczących z Hitlerem. Jego zdaniem doprowadziło to do faktycznego zwycięstwa Stalina i przyczyniło się do ugruntowania zimnowojennego podziału świata. Można zarzucić McMeekinowi właściwszą publicystom niż historykom skłonność do ferowania wyroków i kategorycznych ocen z dystansu, ale nie sposób odmówić mu umiejętności prowokowania dyskusji.

Sean McMeekin, „Wojna Stalina”, tłum. A. Bugaj, Znak Horyzont 2024