Polityczne trzęsienie ziemi w Chinach. „Mogło dojść do próby zamachu stanu”

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

Mężczyznę odsunięto od stanowiska na czas śledztwa. Czy jest to swoisty polityczny zamach stanu, przeprowadzony przez Xi Jinpinga przeciwko potężnemu rywalowi? Kolejny etap czyszczenia struktur, w ramach trwającej od piętnastu lat kampanii antykorupcyjnej Xi? A może próba wzmocnienia Armii Ludowo-Wyzwoleńczej (PLA) na ewentualność użycia siły wobec Tajwanu, przed czym chiński przywódca wielokrotnie ostrzegał?

Po przeprowadzonej w ubiegłym roku czystce, w wyniku której ze stanowiska usunięto dwóch innych dowódców, w skład Centralnej Komisji Wojskowej (CMC) wchodzi obecnie tylko dwóch członków — prezydent Chin oraz jego „egzekutor”, generał Zhang Shengmin, szef jednostki dyscyplinarnej PLA.

Tak niewielka liczba osób na szczycie wojskowej hierarchii oznacza ogromną koncentrację władzy w rękach Xi. Nawet Mao Zedong, były przywódca Komunistycznej Partii Chin (KPCh), miał w swojej komisji wojskowej pięć osób. Chińska PLA to co prawda armia partii, jednak tradycyjnie przysługiwała jej pewna autonomia w zarządzaniu własnymi sprawami. Miejscem styku tych kompetencji jest właśnie CMC.

To właśnie w tej sferze KPCh realizuje swoją polityczną kontrolę. Xi pełni funkcję przewodniczącego CMC, natomiast Zhang Youxia jeszcze do niedawna był na stanowisku wiceprzewodniczącego komisji. Analitycy uważnie śledzą sytuację, by zrozumieć, co tak naprawdę oznacza nagła zmiana na szczycie chińskiej armii.

Oskarżenia o naruszenia i korupcję

W lakonicznym komunikacie, wydanym w sobotę przez chińskie Ministerstwo Obrony, poinformowano, że Zhang Youxia i Liu Zhenli (inny generał) zostali objęci śledztwem z powodu „poważnego naruszenia dyscypliny i prawa”.

Po chwili oświadczenie uzupełniono opublikowanym w „People’s Liberation Army Daily” dłuższym artykułem redakcyjnym, w którym generałowie zostali oskarżeni o „poważną” korupcję. Artykuł, który najprawdopodobniej został zatwierdzony przez samego Xi, zarzuca obydwu mężczyznom zaniedbania, co sugeruje, że sprawa może mieć głęboko polityczne podłoże.

Jak czytamy w dzienniku, „Zhang i Liu poważnie podeptali i złamali system odpowiedzialności przewodniczącego CMC. Obaj poważnie naruszyli polityczne i ideologiczne fundamenty jedności i postępu wszystkich oficerów oraz żołnierzy w całych siłach zbrojnych”. Dochodzenie wobec mężczyzn ma na celu „dalsze oczyszczenie fundamentu politycznego i usunięcie ideologicznych toksyn i zła”.

Od lat pojawiały się spekulacje dotyczące tego, czy Xi znajduje się pod presją, która powoduje, że decyduje się na przeprowadzenie kolejnych czystek wśród wysokich rangą generałów (w tym byłego ministra obrony narodowej Li Shangfu) oraz polityków powiązanych z aparatem bezpieczeństwa Chin. Dotychczasowe czystki objęły dziesiątki urzędników.

Ekspert: podejrzewam, że mogło dojść do próby zamachu stanu

— Chiński system jest skrajnie sztywny — mówi dyrektor rzymskiego think tanku Appia Institute Francesco Sisci, który mieszkał w Chinach przez 30 lat. — Jest tak sztywny, że ma swoje „reguły gramatyczne”, które łatwo jest zauważyć, kiedy zostają złamane. Jeśli widzimy tak szerokie czystki, obejmujące dziesiątki generałów, którzy są degradowani lub obejmowani śledztwem, to znaczy, że sprawa nie jest błaha i musi być wyjątkowo poważna. Zważywszy na skalę działań, podejrzewam, że mogło dojść do próby zamachu stanu.

To oznaczałoby, że działania Xi były czymś w rodzaju kontr-zamachu, jednak jest to tylko jedna z możliwych interpretacji. Jak podał „The Wall Street Journal”, oficerowie w Pekinie zostali poinformowani o tym, że Zhang miał przekazać Stanom Zjednoczonym dane techniczne dotyczące chińskiej broni jądrowej. Wielu ekspertów podważa jednak tę teorię, zastanawiając się, czy w tak zhierarchizowanej biurokracji, jak chińska, Zhang mógł w ogóle mieć dostęp do tak szczegółowych informacji. Niektórzy zastanawiają się także, dlaczego miałby w ogóle podjąć taką decyzję. Ich zdaniem, takie oskarżenia mogą być próbą umocnienia swojej władzy przez Xi.

„Jest tysiąc powodów do tego, by wrobić Zhanga” — napisał na platformie X Henry Gao, profesor prawa z Singapore Management University.

„Żaden z tych powodów nie ma nic wspólnego z faktycznym przekazywaniem tajemnic państwowych USA. Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest wojna informacyjna na najwyższym szczeblu. W tym przypadku jest to przekazywanie fałszywych informacji zagranicznym mediom, aby wywrzeć presję na sojuszników Zhanga, zwłaszcza starszych partyjnych i wojskowych decydentów”.

— Jego największym błędem nie jest szpiegostwo ani przekazywanie tajemnic Amerykanom — powiedział Sisci w rozmowie z „Newsweekiem”. — To mogło się zdarzyć, ale nie musiało. Natomiast stworzył on własną klikę, a Xi Jinping uznał, że doszło do próby zamachu stanu.

Kampania antykorupcyjna Xi wzbudziła wśród Chińczyków wiele niechęci. Coraz bardziej niestabilna krajowa gospodarka pogrążona jest w kryzysie rynku nieruchomości, a lokalne władze są coraz bardziej zadłużone.

Xi Jinping nie toleruje niezależności

— To, co wiadomo na pewno, to że polityczna relacja między Zhangiem a Xi była kluczowa — mówi Peter Mattis, prezes amerykańskiego think tanku Jamestown Foundation.

Zhang Youxia cieszy się wśród wojskowych dużą popularnością ze względu na swoje doświadczenie — mężczyzna brał bowiem udział w inwazji Chin na Wietnam w 1979 r. Xi, podobnie jak inni przywódcy KPCh, nigdy nie był natomiast skłonny tolerować kogoś, kto mógłby zagrozić jego pozycji, zwłaszcza jeśli chodzi o wojskowych.

— Relacja pomiędzy Zhangiem a Xi była niemal na pewno najważniejszą indywidualną relacją wewnątrz Komunistycznej Partii Chin — komentuje Mattis. — Zhang był ostatnim widocznym symbolem władzy w PLA, która pozostawała niezależna od Xi… a właśnie takiej niezależności Xi nie tolerował.

Jak twierdzi jednak mężczyzna, uwagę należy zwrócić także na kwestię efektywności wojska, na którą usuwanie kolejnych najwyższych rangą dowódców nie może wpłynąć w sposób pozytywny.

— Xi wielokrotnie przypominał członkom partii o pierwotnej misji i narodowym odrodzeniu — dodał. — Jego kampania antykorupcyjna koncentrowała się na przygotowaniu do walki, zarówno wewnętrznej, jak i międzynarodowej. Od początku wydaje się, że miał większe ambicje, niż tylko utrzymanie władzy. Po co mu ta władza? Dlaczego tak zależy mu na tym, aby partia była silna i zdyscyplinowana? To naturalnie prowadzi do kwestii efektywności. A PLA napotkała, póki co wiele problemów w drodze do osiągnięcia swojego celu, jakim jest gotowość do walki i zwycięstwo w wojnie o Tajwan do 2027 r.

USA zapowiadają wizytę Trumpa w Chinach

Zmiana układu sił na szczycie wojskowej hierarchii prawdopodobnie będzie miała swoje konsekwencje. Zaledwie dzień przed szokującym ogłoszeniem z Pekinu, Departament Obrony USA opublikował swoją Narodową Strategię Obronności, z której wynika, że Donald Trump zamierza odwiedzić Chiny w kwietniu tego roku.

Jak czytamy w dokumencie, Stany Zjednoczone będą powstrzymywać Chiny „poprzez siłę, a nie konfrontację” oraz dążą do „przyzwoitego pokoju” w regionie. Jednocześnie zadeklarowano, że amerykańskie wojsko zbuduje „silną obronę zaporową”, obejmującą również Tajwan, który wiele razy stał się celem chińskich gróźb.

Wydarzenia w Pekinie, opisywane są jako geopolityczny wir, który może mieć głęboko idące konsekwencje dla dalszego pokoju lub kolejnej wojny, stanowią wyzwanie nawet dla najbardziej doświadczonych obserwatorów Chin.

— Czy chodzi tu o władzę, czy też o skuteczność? — pyta Mattis. — Czystki mogą dotyczyć obu tych kwestii jednocześnie.

Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.