Ta książką jest hitem w Wielkiej Brytanii. Autorkę i jej bohaterkę łączy traumatyczne doświadczenie

Polska ma Elżbietę Cherezińską, która z pasją ucieleśnia w literaturze historię Piastów, a Brytyjczycy zachwycają się książkami Fremantle o dynastii Tudorów opisywanej z kobiecej perspektywy (filmowa adaptacja „Rozgrywki Królowej” w reżyserii Karima Ainouza z Alicią Vikander i Jude’em Law brała udział w konkursie w Cannes w 2023 r.!). Okazuje się, że pisarka, ceniona za barwność opowieści i nakreślony celnie szczegół historyczny — jest gotowa porzucić wyspiarskie intrygi dworskie dla artystycznego Rzymu epoki baroku, do którego zaprowadziła ją bohaterka ostatniej książki, Artemisia Gentileschi. To tam artystka dorastała i uczyła się malarstwa w pracowni ojca Orazia Gentileschiego, twórcy fresków z kręgu Caravaggia, by potem wraz z rodzicielem ozdabiać m.in. pałacowe sufity na dworze króla Karola I Stuarta w Londynie.

Hołd dla kobiecej siły

Jednak to, co kazało brytyjskiej autorce zagłębić się w środowisko włoskich malarzy wczesnego baroku, to nie wojaże bohaterki, ale splot artystycznego geniuszu i obyczajowej odwagi, które pozwoliły młodziutkiej malarce przekroczyć życiową traumę. Zgwałcona przez współpracownika ojca, a zarazem jej nauczyciela perspektywy Agostino Tassiego, upokorzona przez publiczny proces, w którym musiała przechodzić tortury, by dowieść swej prawdomówności, potrafiła potem zbudować życie na swoich zasadach. I wbrew ówczesnym płciowym standardom zdobyła silną pozycję jako malarka Medyceuszy prowadząca samodzielną pracownię. Właśnie to napięcie buduje narrację „Niepokornej”, najbardziej osobistej powieści Elizabeth Fremantle. W posłowiu autorka ujawnia własne doświadczenie bycia ofiarą gwałtu i łatwym celem dla przemocowych wzorców. Mimo kilkusetletniej pracy emancypacyjnej — to ofiara, a nie oprawca powinna czuć wstyd, zarówno w XXI, jak i w XVII w. Pisarka dedykuje książkę „Wszystkim, którzy przetrwali”, czyniąc z niej hołd dla kobiecej siły.

Zapomniana przez stulecia Gentileschi wróciła na fali badań feministycznych w latach 70. XX w. Na sztandary wzięły ją aktywistki, a w social mediach reprodukcje „Judyty i Holofernesa” komentowały afery spod znaku #MeToo. Artystyczna pasja i odwaga Artemisii jako malarki utorowały jej drogę do kanonu historii sztuki, który dziś podlega redefinicji. Trafia do niego zaginiona „kobieca połowa”. Traf chce, że na trwającej właśnie w warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej wystawie „Kwestia Kobieca 1550-2025” jednym z najcenniejszych dzieł jest obraz Artemisii „Zuzanna i starcy” z 1610 r., który namalowała jako siedemnastolatka, i to on rozpoczyna książkową opowieść o dramatycznym okresie życia malarki. Niewinność biblijnej Zuzanny ukazana wobec „stręczących ją do nierządu” podglądaczy, chętnie była wykorzystywana przez malarzy do napawania się nagością modelki, tymczasem pod kobiecym pędzlem obnażona zostaje bezwzględność całej sytuacji. Bezbronna, przerażona kobieta potraktowana przez seksualnych drapieżców niczym kawał mięsa do rozszarpania. To malowidło w powieści Fremantle zapowiada nadejście traumatycznych wydarzeń w życiu Artemisii. Jeszcze podczas procesu powstał inny znaczący obraz — „Judyta odcinająca głowę Holofernesowi”. Heroina ma tu rysy artystki, a wykrzywiona w spazmie twarz Holofernesa należy do Tassiego. Pędzel malarki okazał się mieczem wymierzającym symboliczną sprawiedliwość gwałcicielowi, który w ramach wyroku dostał niewielką karę i wkrótce znów pracował przy freskach w rezydencji papieża. Brzmi znajomo?

Wcielenie sztuki

Fremantle wprowadza czytelnika w ówczesną rzymską codzienność z całym jej materialnym ciężarem. Sprawnie lawiruje między światem pracowni, gdzie miesza się „zapach siemienia lnianego i minerałów, słychać odgłos tłuczka w moździerzu, w którym terminator uciera przy warsztacie pigment i miesza jaskrawe rozpryski barwnika z lśniącym olejem”, z opisami obyczajowości i wielowymiarowymi portretami osób. Fabułę tworzy z faktów i postaci historycznych (korzystała m.in. z protokołów procesu czy listów Artemisii), jednocześnie szukając momentów, w których może puścić odrobinę wodze fantazji, by świat powieści uczynić bliższym dzisiejszemu czytelnikowi. Przeprowadza bohaterkę przez najtrudniejsze próby na skraj nowego życia i tam ją zostawia. Dziś wiemy, że będzie to egzystencja sławnej i docenianej malarki, która stworzy m.in. „Autoportret jako alegoria malarstwa”, gdzie przedstawi siebie jako wcielenie sztuki i profesjonalną artystkę zarazem, śmiało przekraczając patriarchalne standardy. Krótko przed śmiercią namaluje też kolejną wersję „Zuzanny i starców”. Tu Zuzanna nie kuli się już ze strachu, ale hardo patrzy w oczy napastnikom, a ci wydają się nagle żałośni i słabi.