Co trzecia osoba w Polsce zachoruje na raka w ciągu najbliższych dwóch dekad – wynika z danych opublikowanych w raporcie „Krajowe profile dotyczące nowotworów 2023”, przygotowanym przez OECD i Komisję Europejską. To i tak lepiej niż w krajach Zachodu.
Już w 2015 r. w czasopiśmie medycznym „British Journal of Cancer” ukazał się artykuł, którego autorzy prognozowali, że w USA u co drugiej kobiety i co trzeciego mężczyzny w którymś momencie życia zostanie zdiagnozowany nowotwór.
W Wielkiej Brytanii ma być jeszcze gorzej – tam co druga osoba (bez względu na płeć) może zachorować na raka. Zespół badawczy, w skład którego wchodzi profesor Peter Sasieni z Queen Mary University of London w Wielkiej Brytanii, dokonali tych szacunków na podstawie porównania częstości występowania nowotworów u osób urodzonych w latach 30. XX w. z osobami urodzonymi w latach 60. XX w.
Dlaczego tyle osób zachoruje na raka? Zdaniem badaczy z Londynu, jest to spowodowane poprawą opieki zdrowotnej, co sprawia, że np. przeżywają noworodki, które na początku wieku nie miały na to szans, i coraz dłuższym życiem. Ale choć rak to przede wszystkim choroba wieku podeszłego — ponad 60 proc. nowotworów diagnozuje się u osób po 65. roku życia, to coraz częściej diagnozuje się go u ludzi młodych, poniżej 50. roku życia.
Z badania, które jesienią ubiegłego roku opublikowane zostało na łamach BMJ Onkology wynika, że w ciągu trzech ostatnich dekad na świecie liczba przypadków raka u osób poniżej 50. roku życia wzrosła o prawie 80 proc. W 1990 r. zanotowano na świecie 1,82 mln przypadków zachorowań na nowotwory, a w 2019 r. 3,26 mln. Najwięcej chorych na nowotwory odnotowano w Ameryce Północnej, Oceanii i Europie Zachodniej. Autorzy artykułu w „BMJ Onkology” twierdzą, że pewną rolę odgrywają geny, ale główne czynniki ryzyka leżące u podstaw najczęstszych nowotworów u osób poniżej 50. roku życia to dieta bogata w czerwone mięso i sól oraz uboga w owoce i mleko, picie alkoholu i palenie papierosów, brak aktywności fizycznej, nadwaga i wysoki poziom cukru we krwi.
Kilogramy do pozbycia
W Polsce od połowy lat 60. XX wieku liczba zachorowań i zgonów na nowotwory zwiększyła się około 2,5 razy. W poprzednim roku na raka zachowało 170 tys. mężczyzn i kobiet. I choć nie chorujemy na raka tak często, jak mieszkańcy Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych, to nie mamy powodów do optymizmu, bo umieralność z powodu chorób nowotworowych jest u nas o 15 proc. wyższa od średniej UE i zmniejsza się wolniej niż średnia UE, wynika z raportu „Krajowe profile dotyczące nowotworów 2023” przygotowanego przez OECD i Komisję Europejską. Najczęściej umieramy na raka płuca i raka jelita grubego.
Także czynniki zwiększające ryzyko zachorowania na raka są u nas na wyższym poziomie niż w innych państwach Unii Europejskiej – dotyczy to szczególnie zanieczyszczenia powietrza, otyłości i nadużywania alkoholu. Poprawić te statystyki — poprzez poprawę organizacji systemu opieki onkologicznej i zwiększenie inwestycji w profilaktykę – ma Narodowa Strategia Onkologiczna na lata 2020–2030. Z kolei Narodowy Program Zdrowia, który został przyjęty na lata 2021–2025, ma poprawić profilaktykę poprzez edukację. Namawiać do zdrowej diety i aktywności fizycznej, zmieniać nawyki żywieniowe. Jego nadrzędnym celem jest przeciwdziałanie otyłości. Jednak efekty tych działań są mizerne.
Według danych GUS w Polsce z problemem nadmiernej masy ciała zmaga się 62 proc. mężczyzn i 46 proc. kobiet, co piąty Polak zaś jest otyły. Problem ten dotyczy nie tylko dorosłych. Z danych Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości, w Polsce nadwaga lub otyłość występują u 12,2 proc. chłopców i 10 proc. dziewczynek w wieku przedszkolnym oraz 18,5 proc. chłopców i 14,3 proc. dziewczynek w wieku 7-9 lat.
Nie tylko strach przed samotnością
Nie dziwi więc, że to właśnie nowotworów Polki i Polacy boją się najbardziej ze wszystkich chorób. Tak wynika z badania, które zostało przygotowane przez Ośrodek Badań Socjomedycznych oraz Instytut Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej, a opublikowane w połowie lutego 2024 r. Prawie dwie trzecie (62 proc.) respondentek i respondentów zgłosiło lęki związane z nowotworami. Rak budzi niepokój bez względu na wiek, miejsce zamieszkania czy płeć. (Na kolejnych miejscach znalazły się udary mózgu i choroba Alzheimera). W związku z chorobą badani najbardziej obawiają się niepełnosprawności, utraty dochodów, uzależnienia od innych i samotności.
Niestety za tymi obawami nie idą działania. Polska co prawda prowadzi krajowe programy badań przesiewowych w kierunku raka piersi i raka szyjki macicy oraz prowadziła program badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego, ale niewiele osób się na nie zgłasza. Jak wynika z danych NFZ, z mammografii skorzystało 25 proc. uprawnionych, a z cytologii – 11 proc. (dane z 1.02.2024).
Polki i Polacy chorują i umierają na raka, bo zbyt późno rozpoczynają leczenie. Problemem jest nie tylko lekceważenie badań profilaktycznych, ale także ograniczony dostęp do świadczeń onkologicznych. Dostęp do opieki utrudnia m.in. niedobór pracowników ochrony zdrowia oraz ograniczona liczba jednostek świadczących opiekę onkologiczną i ośrodków radioterapii – czytamy w raporcie „Krajowe profile dotyczące nowotworów 2023”. Poprawić tę sytuację ma Krajowa Sieć Onkologiczna, która miała zacząć funkcjonować już w tym roku, ale poprzedni rząd nie przygotował rozporządzeń do tego programu.
W raporcie „Krajowe profile dotyczące nowotworów 2023” eksperci przyznają, że w Polsce jakość opieki poprawiła się w ostatnim dziesięcioleciu, ale i tak wskaźnik 5-letnich przeżyć jest u nas niższy niż w innych państwach UE w przypadku większości nowotworów. Wyjątkiem jest białaczka u dzieci.
Na pytanie, co zrobić, zmniejszyć ryzyko zachorowania raka, lekarze jak mantrę powtarzają: unikać dymu papierosowego, zdrowo się odżywiać, być aktywnym fizycznie, a także zapobiec — poprzez szczepienia — chorobom zakaźnym, takim jak HPV i wirusowe zapalenie wątroby typu B, które sprzyjają rozwojowi nowotworów. Jednak wciąż niewiele osób chce ich słuchać.
