„Plan Warszawy 1942-1944” to przede wszystkim opowieść o zaplanowanym zabijaniu miasta, o duszeniu go zakazami, dławieniu wprowadzanymi sztucznymi podziałami, a potem dobijaniu poprzez amputacje całych dzielnic.
Muzeum Warszawy prowadzi cenny projekt wydawniczy. W serii „Plan Warszawy” ukazują się podwójne tomy zawierające reprinty dawnych map stolicy i szczegółowy opis miasta z tamtego okresu. Uzupełniają go ryciny, fotografie, wycinki prasowe z epoki. Każde takie wydawnictwo opowiada o ważnym epizodzie z dziejów miasta. Do tej pory ukazały się między innymi części poświęcone Warszawie roku 1655, czyli czasom potopu szwedzkiego, z najstarszą drukowaną mapą stolicy Polski, wytyczoną przez Erika Jönssona Dahlberga (szwedzkiego wojskowego kartografa), czy „Plan Warszawy 1912”, oparty na badaniach Williama Heerleina Lindleya, budowniczego warszawskich wodociągów i kanalizacji.
Najnowsza publikacja, nawiązując do „Stadtplan Warschau”, przedstawia historię z trzech lat II wojny światowej. To reprint niemieckiego planu opracowanego przez Kriegs-Karten und Vermessungsamt Warschau, czyli Biuro Map Wojennych i Geodezji. „Plan Warszawy 1942-1944” zawiera reprinty dwóch wersji planu, broszurę ze spisem oznaczonych ulic i placów, a także okupacyjny plan z naniesioną współczesną siecią ulic.
PLAN WARSZAWY 1942-1944
Foto: Muzeum Warszawy
Warstwę merytoryczną przygotowali prof. Jacek Leociak z Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Naukowej oraz dr Paweł E. Weszpiński, kustosz i kurator z Muzeum Warszawy. Pierwszy jest współtwórcą Centrum Badań nad Zagładą Żydów, współautorem — wraz z prof. Barbarą Engelking — znakomitej książki „Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście”, drugi to z wykształcenia kartograf i varsavianista specjalizujący się w topografii stolicy.
Część opisująca realia okupowanej Warszawy to bogata w szczegóły publikacja historyczna. Leociak korzysta między innymi z raportów gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera oraz archiwów starosty miejskiego Ludwiga Leista i Waldemara Schöna, pełnomocnika do spraw przesiedleń i twórcy getta żydowskiego. Weszpiński na tle przedwojennych map przedstawia specyfikę planu miasta sporządzonego przez Niemców.
Wart uwagi jest indeks przedwojennych nazw ulic, mostów i parków zmienionych przez okupantów wraz z informacją, kiedy wprowadzono konkretną zmianę. Łazienki Królewskie oznaczone są na przykład jako Seegarten, czyli Park nad Jeziorem, Most Kierbedzia zniszczony w 1944 r. to Most Miejski, czyli Stadtbrücke, a Plac Marszałka Józefa Piłsudskiego to Adolf Hitler Platz.
Konsekwentne zabijanie miasta
Ale „Plan Warszawy 1942-1944” to przede wszystkim opowieść o powolnym, konsekwentnym, zaplanowanym zabijaniu miasta, o duszeniu go najpierw zakazami, dławieniu wprowadzanymi sztucznymi podziałami, a potem dobijaniu poprzez amputację całych dzielnic. To dokumentacja tego, jak pod niemieckim panowaniem Warszawa się wykrwawia, a jej tkanka obumiera, zarówno miejska, jak i biologiczna. Niemcy łapią i rozstrzeliwują mieszkańców Warszawy — w podstołecznych palmirskich lasach, pod osłoną ruin getta i więziennych kazamat, ale również przy ruchliwych ulicach. Miasto zamienia się w teren polowań, a jego ludność — w zwierzynę łowną.
„Na mapie doświadczenia wojennej stolicy znalazły się miejsca zagrożenia, których trzeba było unikać — pisze Leociak. — Dla Polaków to, na początku okupacji, ogrody sejmowe, gdzie odbywały się pierwsze masowe egzekucje. W czasie apogeum ulicznych rozstrzelań i łapanek, między październikiem a lutym 1944 r., szczególnie niebezpieczne były Al. Niepodległości, ulice Nowy Świat, Piusa XI (obecnie ul. Piękna) i Leszno (obecnie Al. Solidarności), Place Napoleona (obecnie Plac Powstańców Warszawy), Trzech Krzyży, Gabriela Narutowicza. Wśród Żydów jeszcze przed utworzeniem getta grozę budziły tereny wokół byłych warsztatów samochodowych SS na Dynasach. Złapanych tam ludzi zmuszano do morderczej pracy, poddawano torturom i upokorzeniom. (…) Na odcinku między Nowolipiem a Lesznem notorycznie bito i maltretowano przechodniów” — dodaje. Warto przypomnieć tu zapiski kronikarza getta Emanuela Ringelbluma, który zanotował w dzienniku pod datą 19 maja 1942 r.: „Okna muszą być zamknięte dniem i nocą. Za każdą szparę, za każdą dziurkę grozi kara śmierci”.
Najeźdźcy zawłaszczają warszawską przestrzeń, urządzają ją po swojemu, dzielą murem getta, wycinają ze struktury miasta dzielnicę władzy tylko dla siebie, odizolowują mieszkańców nawet od restauracji i tramwajów przeznaczonych „tylko dla Niemców”, wprowadzają zakaz pojawiania się na ulicach w określonych godzinach. Ale Warszawa się temu nie poddaje. Dostosowuje się do rzeczywistości, tworząc samoistnie połączenia między rozczłonkowanymi częściami miasta, szmugluje żywność przez mur getta, przerzuca broń między konspiracyjnymi mieszkaniami, omija godzinę policyjną. Żyje inaczej, wbrew narzuconym jej regułom i w cieniu nieuchronnej Zagłady, która w 1943 r. obraca w wymarłe gruzy najpierw getto, a rok później — pozostałe warszawskie dzielnice. Armia Czerwona i Polacy pod wodzą gen. Zygmunta Berlinga szturmujący w styczniu 1945 r. przez Wisłę atakują już tylko morze ruin.
Książka Jacka Leociaka i Pawła E. Weszpińskiego opowiada ostatni rozdział stolicy, jaką jeszcze dobrze pamiętali jej przedwojenni mieszkańcy. Choć cykl „Planów Warszawy” obejmuje szereg epizodów z dziejów stolicy, to najnowsza publikacja zamyka wyłaniającą się w serii trylogię. Zawiera się ona w tomie poświęconym ostatnim miesiącom przed wybuchem wojny, jest też część o niemieckiej okupacji oraz opowieść o podnoszeniu Warszawy z gruzów — formowanej na nowo, według wzoru przywiezionego ze wschodu.
Dlatego „Plan Warszawy 1942-1944” powinien znaleźć miejsce na półkach między „Planem Warszawy 1939”, którego współautorem jest historyk sztuki dr Jarosław Trybuś, były wicedyrektor Muzeum Warszawy, a „Planem Warszawy 1955”, do którego esej historyczny napisał dr Andrzej Skalimowski, historyk architektury z Instytutu Historii Nauki PAN.
