Jak mocno Trybunał Konstytucyjny nie zostałby zgruzowany w latach 2015-23, to zrzucenie kolejnej atomówki na tę ruinę — a tym byłaby odmowa przyjęcia ślubowania nowy sędziów przez prezydenta Karola Nawrockiego — radykalnie zmniejsza nadzieję na naprawę tego ciała.
Końcówka ubiegłego tygodnia w polskiej polityce upłynęła pod znakiem weta prezydenta do ustawy o SAFE i niezwykłego, nawet jak na standardy obecnej kohabitacji, konfliktu, jaki wywołało ono między Pałacem Prezydenckim a sejmową większością. W tym tygodniu może nas czekać równie istotny konflikt — i to dotyczący nie zwykłej ustawy, ale konstytucyjnego organu.
Sejm wybrał bowiem w zeszły piątek sześcioro nowych sędziów Trybunału Konstytucyjnego, decydując się w końcu zapełnić wakaty, które kumulowały się od jakiegoś czasu w tym ciele. Kluczowe pytanie brzmi teraz: czy prezydent odbierze od nich ślubowanie, czy też odmówi, uruchamiając nową odsłonę sporu konstytucyjnego o to, kto jest, a kto nie jest sędzią TK.
Trybunał potwierdzi najgorsze opinie na swój temat?
Podkładki do decyzji prezydenta może we wtorek dostarczyć sam Trybunał Konstytucyjny. Wtedy planowane jest bowiem orzeczenie w sprawie wniosku złożonego przez grupę posłów PiS, domagających się zbadania, czy obecna ustawa, na podstawie której Sejm wybiera sędziów TK, jest zgodna z konstytucją.
Posłowie PiS argumentują, że ustawa narusza konstytucję w tym, iż wedle jej przepisów tryb wyboru sędziów może być określany regulaminem Sejmu. Ich zdaniem konstytucja stanowi, że powinna to robić ustawa — co z kolei umożliwia Sejmowi zwlekanie z obsadzaniem wakatów. A to — przekonują autorzy wniosku — ma naruszać zasadę indywidualnego charakteru każdego mandatu sędziego TK, zasadę ciągłości działania tej instytucji oraz jej bezstronność — umożliwiając, przez „kumulowanie wakatów”, zdominowanie tego ciała przez jedną polityczną opcję.
Gdyby Trybunał przychylił się do wniosku PiS, potwierdziłby tym samym najgorsze opinie na swój temat. Wniosek złożony jest bowiem w skrajnie złej wierze, ma on na celu wyłącznie paraliż rządowej większości i utrzymanie kontroli nominatów PiS nad Trybunałem Konstytucyjnym, nie chodzi w nim o konstytucję czy zasadę państwa prawa.
PiS sam wybierał sędziów na podstawie dziś zaskarżanych przepisów, w tym tych, którzy obecnie zasiadają w Trybunale. Przez osiem lat PiS miał też dość czasu, by zapewnić dominację jednej opcji w Trybunale — wysyłając tam osoby niemal prosto z Sejmu, jak Krystyna Pawłowicz i Stanisław Piotrowicz wybrani do TK w listopadzie 2019 roku, miesiąc po zakończeniu kadencji poselskiej.
Jak zauważył profesor Jerzy Pisuliński, były dziekan Wydziału Prawa i Administracji UJ, przychylenie się do wniosku grupy posłów PiS i przyjęcie zasady, że niekonstytucyjne jest zwlekanie przez Sejm z wyborem nowego sędziego TK niezwłocznie po pojawieniu się wakatu w tym ciele, mogłoby oznaczać, że bez zmiany konstytucji niemożliwy będzie wybór nowych sędziów na wakujące od dawna miejsca. Co w obecnych politycznych realiach oznaczałoby trwałą niemożność rekonstrukcji pełnego składu Trybunału.
Trybunał nie wydał, jak domagali się tego politycy PiS, „postanowienia zabezpieczającego”, zabraniającego Sejmowi wyboru nowych sędziów do czasu wyroku z wtorku. Jak zachowa się we wtorek? Niestety, wyrok idący nie po myśli politycznej gry PiS będzie zaskoczeniem. Trybunał kierowany przez Bogdana Świączkowskiego zachowuje się, jakby konflikt z rządem i stojącą za nim większością postrzegał jako główny cel swojego działania. Świączkowski złożył nawet zawiadomienie do prokuratury, oskarżając rząd o „ustrojowy zamach stanu”. Prezydent może więc otrzymać podkładkę do tego, by nie przyjmować ślubowania od sędziów.
To który z nich jest sędzią TK?
Jednak nawet bez tej podkładki prezydent może znaleźć pretekst, by nie odbierać zaprzysiężenia. Na przykład twierdząc, że wybrani sędziowie są „zaangażowani politycznie” albo nie spełniają kryterium „nieposzlakowanej opinii”.
Co będzie oznaczać, że Polskę podzieli spór o to, jaką właściwie rolę prezydent odgrywa w kształtowaniu składu Trybunału Konstytucyjnego. Część konstytucjonalistów twierdzi, że nie odgrywa żadnej: to Sejm wybiera sędziów TK, prezydent nie ma prawa weta do jego decyzji i ma obowiązek przyjąć ślubowanie. Jeśli tego zrobi, to sędzia może je złożyć, wyrażając intencję przekazania podpisanej roty na ręce prezydenta. Inni twierdzą, że złożenie ślubowania wobec prezydenta jest konieczne, by osoba wybrana przez Sejm została skutecznie sędzią TK.
O to samo spieraliśmy się w 2015 roku, gdy Andrzej Duda odmówił przyjęcia ślubowania od trzech prawidłowo wybranych sędziów TK, na ich miejsca zaprzysięgając „dublerów”. Dziś ten spór może jednak przybrać znacznie większą temperaturę: bo inaczej niż w 2015 roku inny obóz kontroluje Pałac Prezydencki, a inny ma większość w Sejmie.
Koalicja rządząca twierdzi, że ma plan B na wypadek, gdyby prezydent odmówił przyjęcia ślubowania. PiS i prezydent zareagują na niego w przewidywalny sposób: oskarżając rząd po raz kolejny o „zamach stanu” i grożąc mu prokuraturą po zmianie władzy. Jakiego rozwiązania rząd by nie wybrał, najpewniej nie uzna go prezes TK Bogdan Świączkowski, który albo nie wpuści nowych sędziów do Trybunału, albo w najlepszym wypadku nie będzie ich dopuszczał do orzekania.
Gdyby po 2027 r. zmieniła się sejmowa większość, to najpewniej na miejsce wybranych w piątek, ale nie zaprzysiężonych przez prezydenta sędziów, wybierze ona swoich własnych, raz jeszcze otwierając spór o dublerów.
Czy Trybunał można jeszcze bardziej zgruzować?
Jak ostatecznie zachowa się prezydent? Biorąc pod uwagę temperaturę jego sporu z rządem w ostatnich tygodniach i podejście, jakie od wyboru wykazywał w kwestiach praworządności, przyjęcie przez niego ślubowania od wszystkich sędziów byłoby mocno zaskakujące — tym bardziej, jeśli we wtorek TK wyda wyrok przychylający się do wniosku posłów PiS.
Można się zastanawiać, co w praktyce zmieni — poza krótkotrwałym, bardzo gorącym politycznym sporem — decyzja prezydenta o odmowie przyjęcia ślubowania od sędziów? Trybunał i tak jest już przecież sparaliżowany, utracił cechy niezawisłego sądu i nie działa. PiS tak zepsuł to ciało, że trudno je jeszcze bardziej uszkodzić.
Jednak jak mocno Trybunał nie zostałby zgruzowany w latach 2015-23, to zrzucenie kolejnej atomówki na tę ruinę — a tym byłaby odmowa przyjęcia ślubowania przez prezydenta — radykalnie zmniejsza nadzieję na naprawę tego ciała na najbliższe miesiące. Nawet jeśli rząd naprawdę ma jakieś prawne asy w rękawie, o których nam nie mówi, to druga strona nie zaakceptuje tych działań. Politycy będą się spierać kto jest a kto nie sędzią Trybunału, a obywatele na kolejne lata zostaną bez organu zdolnego w prawidłowy, uznawany przez wszystkie strony sposób kontrolować konstytucyjność działania władz.
