W obozie Jarosława Kaczyńskiego trzeszczy jak nigdy od czasu, gdy 13 lat temu z PiS usunięto Zbigniewa Ziobrę i jego stronników. Problem jest jednak głębszy, bo partia jest w trudnej strategicznie sytuacji, która za chwilę może się jeszcze pogorszyć.
Dziś Suwerenna Polska ostrzeliwuje z retorycznych dział Mateusza Morawieckiego i politykę jego rządu. Były premier domaga się usunięcia ziobrystów z klubu PiS, choć bezskutecznie. Jednocześnie coraz głośniej o nowej partii Morawieckiego. Z kolei Mariusz Błaszczak spiera się publicznie z prezydenckim ministrem Marcinem Mastalerkiem, a ten już jakiś czas temu wysyłał na emeryturę prezesa Kaczyńskiego.
Obserwując to wszystko trudno nie zadać sobie pytania już nie tylko o ty czy Zjednoczona Prawica może się rozpaść, ale o, to kiedy i jak może się to stać.
Niebezpieczny test wyborczy
Odpowiedź na pytanie „kiedy” możemy poznać już wkrótce. Kryzysowym momentem dla PiS może się bowiem okazać finał tegorocznego wyborczego dwuboju: wyborów lokalnych i europejskich.
Wiadomo już dziś, że PiS obie te elekcje przegra. Wszystkie badania wskazują, że straci wpływy w samorządzie i wprowadzi mniej europosłów niż pięć lat temu. Kluczowa dla przyszłości całego obozu może być jednak skala tej porażki.
Pięć lat temu PiS odniósł spektakularny sukces w wyborach do sejmików, zdobył samodzielną większość w sześciu województwach – trzech ze ściany wschodniej, a także świętokrzyskim, małopolskim i łódzkim. Do tego, dzięki porozumieniu z Bezpartyjnymi Samorządowcami, dołożył władzę w dolnośląskim, a – dzięki zmianie frontu radnego startującego z list Nowoczesnej Wojciecha Kałuży – także w śląskim. W kwietniu dolnośląskie i śląskie będą poza zasięgiem PiS, podobnie jak łódzkie. Partia może być pewna tylko zachowania władzy na Podkarpaciu, we wszystkich pozostałych województwach, gdzie dziś ma samodzielną większość, rywalizacja będzie się toczyć do ostatniego głosu.
Jeśli w jej wyniku PiS straci władzę w województwach uznawanych za bastiony partii – jak podlaskie czy małopolskie – to będzie to potężny cios dla przywództwa Kaczyńskiego i całego kierownictwa partii. Ten efekt delegitymizacji przywództwa pogłębią jeszcze zapowiadające się jako kolejna klęska wybory do Europarlamentu. W 2019 r. PiS wprowadził 27 europosłów. Dziś prognozy mówią o około 20. Gdyby się spełniły, to oznaczałoby, że jeden na czterech z obecnych europosłów Zjednoczonej Prawicy straci w czerwcu pracę.
Ta podwójna klęska może wyzwolić trzy scenariusze dezintegracyjne. Pierwszy to oddolny odpływ aparatu. Aparat żyjący dzięki PiS z polityki – np. zatrudniony w instytucjach podległym władzom lokalnym kontrolowanym przez partię – nagle stanie przed groźbą utraty źródła utrzymania. W sytuacji, gdy dalsze związki z PiS nie będą mu dłużej dawały żadnych politycznych czy zawodowych perspektyw, może zacząć szukać sobie nowych patronów. Np. zacząć orientować się – zwłaszcza w Polsce powiatowej – na PSL, ale też na Polskę 2050, a w niektórych wypadkach nawet na KO.
Drugi możliwy scenariusz to budowanie szalupy ratunkowej przez liderów z parlamentarnego klubu PiS. PiS grozi podwójna klęska w tym roku i brak realistycznej perspektywy na wygranie wyborów prezydenckich przez kandydata. Do tego wyraźny brak formy prezesa Kaczyńskiego. Wszystko to może wyzwolić w grupie polityków PiS przekonanie, że cały obóz Zjednoczonej Prawicy znajduje się w podobnej sytuacji jak koalicja AWS w okolicach 2000 r. A więc nie ma przed sobą żadnej przyszłości i trzeba się z niego najszybciej ewakuować, budując sobie „szalupy ratunkowe” w postaci nowych partii.
W ten sposób historia PiS zatoczyłaby w pewnym sensie koło. Na początku wieku myśląca w podobny sposób część działaczy AWS ewakuowała się z tego okrętu, tworząc PO – wspólnie z działaczami innej partii w egzystencjalnym kryzysie, Unii Wolności – a część tworząc PiS. W tym kontekście scenariusz ze zbierającą bardziej umiarkowanych polityków PiS partią Morawieckiego, jaka miałaby powstać po wyborach europejskich, nie wydaje się nieprawdopodobny i może się zmaterializować. Nawet jeśli Morawiecki jeszcze nie podjął żadnych decyzji co do takiego projektu.
Wreszcie trzeci scenariusz to pogrążenie się obozu Zjednoczonej Prawicy po klęsce w wewnętrznych rozliczeniach, których Jarosław Kaczyński nie będzie w stanie kontrolować. By utrzymać władzę w obozie, może być więc zmuszony wyrzucić z partii albo klubu PiS buntowników kwestionujących otwarcie jego decyzje i strategiczny zmysł. PiS ćwiczył ten scenariusz w 2011 r., gdy po drugiej z rzędu klęsce w wyborach parlamentarnych Zbigniew Ziobro wspierany przez Jacka Kurskiego wystąpił z szarżą przeciw przywództwu Kaczyńskiego i jego strategicznym decyzjom. W reakcji Ziobro i jego najbliżsi sojusznicy zostali błyskawicznie usunięci z partii, a grupa solidaryzujących się z nimi posłów przyłączyła się do buntowników, tworząc w ten sposób Solidarną Polskę.
Pękanie po skrzydłach
W jakich miejscach obóz Zjednoczonej Prawicy może zacząć pękać? Znów wskazówek możemy szukać w historii PiS. Efektem serii klęsk z lat 2007-11 było pękanie partii wzdłuż skrzydeł – bardziej centrowego i bardziej radykalnie prawicowego.
Jako pierwsze pęknięcie pojawiło się na skrzydle centrowym. W listopadzie 2010 r., po miesiącach sporów sprowokowanych przez klęskę Jarosława Kaczyńskiego w wyborach prezydenckich tego roku powstaje partia Polska Jest Najważniejsza, skupiająca bardziej centrowych działaczy PiS. Liderką secesji jest Joanna Kluzik-Rostkowska, współpracowniczka Lecha Kaczyńskiego z warszawskiego ratusza, ministra pracy i polityki społecznej w rządzie Jarosława Kaczyńskiego, oraz szefowa jego sztabu w kampanii prezydenckiej. Za nią podążyła grupa polityków i polityczek takich jak Jan Ołdakowski, Michał Kamiński, Adam Bielan czy Paweł Kowal.
Partia odwoływała się do dziedzictwa Lecha Kaczyńskiego, miała prezentować bardziej umiarkowaną, centrową, chadecką alternatywę wobec PiS, który po klęsce w wyborach prezydenckich wziął twardy kurs na budowę polityki na religii smoleńskiej. Nie przetrwała jednak nawet trzech lat, ostatecznie wielu jej polityków trafiło do partii tworzących koalicję 15 października – Kowal i Kluzik-Rostkowska są dziś w PO, Kamiński w PSL-Koalicji Polskiej, tylko Adam Bielan wrócił do Zjednoczonej Prawicy.
Rok później pęknięcie w PiS pojawiło się po prawej stronie. W 2011 r. Ziobro nie głosił co prawda jeszcze tak radykalnie prawicowych czy antyeuropejskich poglądów jak dziś, ale jego główny wtedy polityczny współpracownik, Jacek Kurski, próbował pchnąć PiS na mocno antyeuropejski, populistyczny kurs już po 2007 r. Ziobro wśród różnych pomysłów na reformy w PiS po klęsce zgłaszał też propozycję taktycznego podziału partii na dwa ugrupowania: bardziej umiarkowane i radykalne. Solidarna, a później Suwerenna Polska przyjęła rolę tego drugiego.
Dziś o pęknięcie obozu Zjednoczonej Prawicy na prawej flance może być jeszcze łatwiej niż w 2011 r. Ziobryści mają już własną partię, jeśli konflikt z kierownictwem PiS będzie trwał i się zaostrzał, mogą po prostu opuścić klub PiS, lub zostać z niego usunięci. W obu tych scenariuszy do posłów Suwerennej Polski mogą przyłączyć się rozłamowcy z samego PiS.
Z kolei, im bardziej PiS będzie starało się uspokoić radykałów i im bardziej będzie przesuwać się w ich stronę – np. powtarzając narrację o szykowanym w Berlinie planie „likwidacji polskiej państwowości” realizowanym przez Tuska – tym bardziej będzie to wzmacniało odśrodkowe ruchy wśród resztki centrowej flanki partii.
Nie dzielić skóry na niedźwiedziu
Oczywiście, snując podobne scenariusza, trzeba mieć świadomość, że „koniec PiS” ogłaszano już wielokrotnie, a partia Kaczyńskiego ostatecznie okazywała się zdolna do przetrwania wszelkich kryzysów. Secesje z lat 2010-11 ostatecznie nie przeszkodziły jej w powrocie do władzy w 2015 r. i zdominowaniu polskiej polityki na osiem lat.
Po podwójnej klęsce w tym roku, a zwłaszcza po bardzo prawdopodobnej utracie własnego prezydenta w 2025 r. partia znajdzie się jednak w znacznie gorszej strategicznej sytuacji niż była kiedykolwiek po 2005 r. Jarosław Kaczyński coraz słabiej radzi sobie z kierowaniem partią, a następców nie widać. Co sprawia, że ewentualne pęknięcia i frondy dla obozu tego polityka mogą okazać się znacznie boleśniejsze i politycznie znaczące, niż te z początku poprzedniej dekady.
