W powszechnej opinii Święta Wielkanocne przypadają w niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca. Ta definicja jest jednak błędna, a procedura obliczania daty Niedzieli Wielkanocnej jest znacznie bardziej skomplikowana.
I nie chodzi przy tym wyłącznie o astronomię, ale też o symboliczne znaczenie zjawisk astronomicznych, historię i arbitralne ustalenia władz kościelnych sprzed wieków, które obowiązują do dzisiaj.
Pierwsi chrześcijanie obchodzili Święto Zmartwychwstania Jezusa w dniu, w którym przypadało żydowskie święto Paschy, upamiętniające wyjście narodu wybranego z Egiptu. – Wielkanoc jest nie tyle połączona z żydowską Paschą, ile praktycznie tożsama z nią – wyjaśnia dr Arnold Lebeuf z Instytutu Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. – Zgodnie z Nowym Testamentem Jezus nie przyszedł, by zmieniać prawa, ale by je wypełnić. Chrześcijanie zachowali więc najważniejsze z żydowskich świąt.
Paschę i początkowo także Wielkanoc wyznaczano na 14. dzień miesiąca nisan. Miesiąc ten był pierwszym w kalendarzu żydowskim i rozpoczynał się od równonocy wiosennej. Święto wyznaczono na 14. dzień tego miesiąca, bo wtedy umownie miała następować pierwsza wiosenna pełnia Księżyca. W praktyce nie było to takie proste. Równonoc to bowiem jedna z ważniejszych cezur roku słonecznego, pełnia to z kolei moment roku księżycowego. Problem w tym, że te dwie miary upływu czasu nie pokrywają się ze sobą. Dwanaście miesięcy księżycowych (od nowiu do nowiu) daje bowiem liczbę dni o 11 mniejszą niż liczba dni w roku słonecznym. Jeśli więc jednego roku Pascha wypadała 14 dni od równonocy wiosennej, następnego roku musiałaby wypadać o 11 dni wcześniej, a rok później nawet przed równonocą. Zgodnie z żydowską tradycją zamiana kolejności była wykluczona. Aby Pascha pozostała po równonocy, od czasu do czasu dodawano 13. miesiąc przed miesiącem nisan.
W miarę jak chrześcijaństwo stawało się coraz bardziej rzymskie, pojawiała się potrzeba oddzielenia od żydowskich korzeni także w sposobie obliczania daty Wielkanocy. Rzym miał już wówczas własną miarę czasu w postaci kalendarza juliańskiego wprowadzonego w 45 roku p.n.e., który w przeciwieństwie do kalendarza żydowskiego był już wyłącznie solarny (opierał się na cyklach słonecznych, a nie księżycowych).
Czytaj też: Czego nie wiemy o procesie i śmierci Jezusa?
Mimo to w procedurze obliczania dnia Wielkanocy Księżyc wciąż miał odgrywać ogromną rolę. Był bowiem nieodłącznym symbolem wszelkich wiosennych świąt obchodzonych na całym świecie od tysiącleci, a poświęconych odradzaniu się życia. Jednym z takich świąt jest choćby chiński Nowy Rok, którego data także wyznaczana jest przez pełnię Księżyca. – Oddzielenie tych wiosennych uroczystości od Księżyca sprawiłoby, że stałyby się pozbawione znaczenia i puste – twierdzi dr Lebeuf, którego specjalnością jest znaczenie astronomii w kulturze.
Pogodzenie juliańskiej, słonecznej miary upływu czasu z żydowskim kalendarzem słoneczno-księżycowym było więc nie tylko koniecznością, lecz także nie lada wyzwaniem. Dodatkowo część chrześcijan, zwłaszcza na zachodzie Europy, nalegała, by obchodzić Wielkanoc w niedzielę, w dniu, w którym według ewangelii Chrystus miał zmartwychwstać. Podczas Soboru Nicejskiego w 325 roku postanowiono uporządkować te kwestie i wprowadzić jednolity system obliczania daty Wielkanocy dla całego świata chrześcijańskiego. Właśnie wtedy przyjęto obowiązującą do dziś zasadę, że Wielkanoc będzie się obchodzić w niedzielę po paschalnej pełni Księżyca.
Ta definicja jest jednak prosta tylko z pozoru. Aby ją stworzyć, w 325 roku Kościół katolicki przyjął przybliżone terminy pełni księżycowych, nazywając je pełniami kościelnymi. Pełnia paschalna miała być pierwszą pełnią kościelną przypadającą po 20 marca (data równonocy w 325 roku). Tyle że pojęcia pełni paschalnej i astronomicznej wcale się nie pokrywają, a różnica pomiędzy datami może sięgać nawet trzech dni.
Aby obliczać przyszłe terminy pełni paschalnych, a docelowo Wielkanocy, zaczęto używać tabel, w których daty powtarzają się co 19 lat. Zgodnie z tzw. cyklem Metona (wyliczonym przez astronoma Metona z Aten w 433 roku p.n.e.) po 19 latach kalendarz słoneczny i księżycowy w przybliżeniu zrównują się ponownie. System tabel dat powtarzających się w 19-letnim cyklu wykorzystywany jest do dzisiaj w Kościołach wschodnich, które wciąż obliczają datę Wielkanocy według kalendarza juliańskiego.
Na Zachodzie procedurę wyznaczania daty Wielkanocy czekała jednak jeszcze jedna rewolucja, kiedy to w 1582 roku kalendarz juliański zastąpiono dokładniejszym kalendarzem gregoriańskim, obowiązującym do dzisiaj. Papież Grzegorz XIII i jego astronomowie postanowili jednorazowo zredukować część opóźnienia wynikłego ze stosowania kalendarza juliańskiego. Zrezygnowano z 10 dat od 5 do 14 października 1582 roku, jednocześnie skorygowano sposób naliczania lat przestępnych. W efekcie, o ile kalendarz juliański późnił się o rok na 128 lat, to gregoriański o rok na 3000 lat.
Wraz z reformą kalendarza udoskonalono też tabele pozwalające wyznaczać daty Wielkanocy, 19-letni cykl okazał się bowiem zawodny i z upływem lat daty wyznaczane na jego podstawie zaczęły odbiegać od dat zjawisk astronomicznych, z którymi pierwotnie były związane. Po zmianie kalendarza daty Wielkanocy wyznaczane są na podstawie nowych tabel, niekiedy z wykorzystaniem skomplikowanych algorytmów.
Fakt, że w czasie zmiany kalendarza zredukowano tylko część opóźnienia kalendarza juliańskiego, także związany jest z Wielkanocą. Opóźnienie zmniejszono bowiem do poziomu z roku 325, kiedy to podczas Soboru Nicejskiego ustalono metodę obliczania daty tego święta. Zrobiono to właśnie po to, by znów przybliżyć paschalne pełnie Księżyca do ich astronomicznych odpowiedników.
Przybliżenie to jednak nigdy nie będzie doskonałe, choćby z tego powodu, że astronomiczna pełnia Księżyca występuje na kuli ziemskiej w dwóch różnych dniach. Wielkanoc zaś musi przypadać tego samego dnia na całej kuli ziemskiej. Data paschalnej pełni Księżyca jednakowej dla całej Ziemi rozwiązuje ten problem. Z faktu, że musi być pierwszą pełnią po 20 marca, wynika, że wypada w dniach od 21 marca do 18 kwietnia włącznie. Pierwsza niedziela po jednej z tych dat wypada od 22 marca do 25 kwietnia i to właśnie jest przedział czasowy, w którym Święta Wielkanocne możemy obchodzić.
Tegoroczna data Wielkanocy – 21 kwietnia – jest więc niemal najpóźniejszą z możliwych i dość rzadką. Ale Wielkanoc przypadająca 22 marca to jeszcze rzadszy przypadek. Ostatni raz obchodzono ją tego dnia w roku 1818, a następny taki termin przypada na rok 2285.
Jednak niezależnie od tego, czy Wielkanoc obchodzić będziemy w śniegu, czy w kwiatach, wyrafinowane metody obliczania daty święta można traktować jako dowód na wyższość Wielkanocy nad świętami Bożego Narodzenia.
Czytaj też: Przepis na paschę wielkanocną Magdy Gessler
