Zielony restart regionów węglowych na Śląsku musi być sprawiedliwy. Co to oznacza w praktyce?
Śląsk zwraca się w stronę zielonej energii, ponieważ gospodarka napędzana paliwami kopalnymi przynosi katastrofalne skutki dla klimatu. Jest też nieopłacalna. Polski Instytut Ekonomiczny szacuje, że za prąd z węgla będziemy płacić trzykrotnie więcej, niż jeśli zostanie on wyprodukowany z odnawialnych źródeł. Według analizy fundacji Instrat zapotrzebowanie na węgiel będzie spadać w ekspresowym tempie, co oznacza, że w 2030 roku pozostaną trzy–cztery kopalnie węgla kamiennego i cztery węgla koksowego. Umowa społeczna dotycząca transformacji sektora zakłada zamknięcie państwowych kopalń do 2049 roku.
Tak, ale…
Jak wynika z raportu „Barometr sprawiedliwej transformacji 2024” stowarzyszenia BoMiasto, proces odchodzenia od węgla jest zauważalny i zdaniem większości badanych może przynieść korzyść – taką odpowiedź wskazało aż 59 proc. mieszkańców regionu. Skąd tak pozytywne nastawienie? Zdaniem prof. Bożeny Ryszawskiej, dyrektor Centrum Zrównoważonego Rozwoju „Green Team” Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, jest to m.in. kwestia rosnącej świadomości na temat jakości życia w sąsiedztwie kopalń. Powietrze na Śląsku jest jednym z najbardziej zanieczyszczonych w Polsce. Szczególnie narażone są dzieci, osoby starsze i kobiety w ciąży. Z powodu smogu według danych Europejskiej Agencji Środowiska rocznie umiera przedwcześnie ponad 40 tys. osób.
– Na Śląsku prężnie działają ruchy obywatelskie, aktywiści miejscy, ekologiczni. To zaangażowana społeczność. Wśród mieszkańców rośnie świadomość, że sprawiedliwa transformacja oznacza włączenie ich w plan tworzenia przyszłości regionu – mówi prof. Bożena Ryszawska.
Jak podkreślają eksperci ze stowarzyszenia BoMiasto, transformacja powinna uwzględniać szeroki aspekt: miejsca pracy dla tych, którzy stracą zatrudnienie w górnictwie i branżach współpracujących, określenie wizji i punktu dojścia – zarówno pod względem zmiany energetycznej, jak i przyszłości regionu. Chodzi o holistyczne podejście, łączące kwestie społeczne i ekonomiczne. Są na to fundusze. Jako największy region górniczy w UE Śląsk otrzyma 2,4 mld euro z Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji. W sumie ma tu trafić 5,1 mld euro z regionalnego programu „Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021–2027”. Według szacunków KE w ramach transformacji powstanie na Śląsku 27 tys. nowych miejsc pracy.
Nowe życie
Chodzi także o sprawiedliwe zagospodarowanie terenów po kopalniach. Eksperci z Polskiej Zielonej Sieci szacują, że w regionie znajduje się ok. 6,5 tys. ha terenów pogórniczych. Odpowiednio zagospodarowane mogą służyć mieszkańcom. Przykładem jest katowicka Strefa Kultury zlokalizowana na terenach byłej KWK Katowice. Kiedyś to miejsce straszyło księżycowym krajobrazem. Teraz mieszczą się tu Międzynarodowe Centrum Kongresowe, siedziba Narodowej Orkiestry Polskiego Radia, oraz Muzeum Śląskie. Transformacja musi być też sprawiedliwa dla przyrody. Tereny pogórnicze są zdegradowane i często niebezpieczne (kwaśne wycieki, wzrost zasolenia), ale dzięki rekultywacji mogą dostać nowe życie.
