W Polsce historia budzi wielkie polityczne emocje. Nie ma w tym nic złego, żywe demokratyczne społeczeństwo może jak najbardziej toczyć intensywną dyskusję o własnej przeszłości, w polemicznym starciu różnych narracji, punktów widzenia i wrażliwości w podejściu do wspólnej przyszłości wykuwając swoją współczesną tożsamość.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Nie jest jednak dobrze, gdy dyskusja o historii zmienia się w toporną polityczną nawalankę. A to właśnie dzieje się wokół prezentowanej w gdańskim ratuszu wystawy „Nasi chłopcy” przedstawiającej historie mieszkańców Pomorza Gdańskiego – obywateli Polski, Wolnego Miasta Gdańska, Niemiec – wcielonych do Wehrmachtu.
Jakby nam chcieli odebrać Pomorze
Zestawienie słów „nasi chłopcy” i zdjęć osób w mundurach Wehrmachtu jest oczywiście dość prowokacyjne, można się zastanawiać czy tytuł wystawy jest najlepszy. Z drugiej strony można go bronić – dla lokalnych społeczności, rodzin i innych bliskich bohaterów wystawy osoby przymusowo wcielone do Wehrmachtu ciągle byli „ich chłopcami”, nawet jeśli nie z własnej nosili mundur obcej armii. Tytuł, o czym mówi wielu polityków, wcale nie sugeruje ani tego, że Polacy służący w armii III Rzeszy robili to dobrowolnie ani tego, że współczesna Polska może spojrzeć na żołnierzy Wehrmachtu i powiedzieć „to nasi chłopcy”.
Tymczasem politycy PiS zachowują się, jakby tą wystawy jakieś wrogie siły – zapewne z Berlina – próbowały co najmniej zakwestionować polskość Gdańska i Pomorza i trzeba im dać odpór, wyciągając sztandary spod Cedyni, Psiego Pola, Grunwaldu i Westerplatte. Mariusz Błaszczak grzmi na portalu X, że „to nie wystawa, tylko polityczna prowokacja” i kolejny dowód, że „koalicja 13 grudnia realizuje niemiecką agendę historyczną”. Andrzej Duda wtóruje mu, zarzucając wystawie „relatywizowanie historii”, a nawet „podważanie fundamentów naszej tożsamości”.
Europoseł Bogdan Rzońca krzyczy w tym samym miejscu: „to nie sztuka – to hańba i wstyd!”. Tobiasz Bocheński pisze o „wyjątkowym stopniu zidiocenia i zdrady sprawy polskiej” i dodaje, że „może jacyś chłopcy od Dulkiewicz i jej kolegów służyli Hitlerowi, ale nasi nie!”.
Trudno uwierzyć, by niegłupi przecież człowiek jak Bocheński, naprawdę nie wiedział albo nie przyjmował do wiadomości, że Polacy i obywatele Polski z Pomorza czy Śląska służyli w armii Hitlera, często wbrew swojej woli. By naprawdę przyjmował tak uproszczoną wizję historii, jak wynikałoby to z jego postu na X. Polska debata wokół historii została jednak tak spustoszona i ogłupiona przez polityczną nawalankę, że nawet przedstawiciele umiarkowanego skrzydła PiS, gdy widzą połączenia Niemcy, historia i Platforma Obywatelska, czują potrzeba obsługi emocji najbardziej zaciekłego elektoratu i powielania najbardziej topornych historycznych klisz.
Podobne emocje prawicowe media i liderzy opinii próbowali też niedawno uruchomić wokół rzekomej „germanizacji Wrocławia” – o której miała świadczyć wizualizacja planowanej rewitalizacji kilku kamienic z niemieckimi napisami oraz napis „Kaiserbrücke”, jaki w ramach renowacji ma się pojawić na Moście Grunwaldzkim, który nosił tę nazwę przed II wojną światową – gdy Wrocław był – od kilkuset lat – niemieckim miastem.
Rząd znów przyjmuje narrację prawicy
W obronie gdańskiej wystawy wystąpiło Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Niestety, rząd nie mówi w tej sprawie jednym głosem. Władysław Kosiniak-Kamysz przyłączył się do chóru oburzenia z prawej strony, zarzucając wystawie, że „nie służy polskiej pamięci”. Następnie na swoim profilu na portalu X uruchomił akcję #NasiChłopcy, przypominającą „sylwetki obrońców Polski”. Intencja jest jasna – to są „prawdziwi nasi chłopcy”, nie ci w niemieckich mundurach.
Kosiniak-Kamysz jest najbliższym prawicy politykiem tego rządu i jego postawa w sumie nie dziwi. Zaskakujące jest jednak, że w podobne tony uderza rzecznik rządu Adam Szłapka, który stwierdził, że nazwa wystawy jest nieakceptowalna.
Stawiając z jednej strony oświadczenie MKiDN z drugiej głosy ministrów Kosiniaka-Kamysza i Szłapki trudno oprzeć się wrażeniu, że rząd w sprawie wystawy znów przyjął narrację i język prawicy, podobnie jak w przypadku kryzysu na granicy. A niestety w polityce jest tak, że ten, kto musi się bronić w ramach języka narzuconego przez politycznego przeciwnika, najczęściej przegrywa.
Jak nie starałby się Kosiniak-Kamysz czy inni politycy rządowej koalicji, dla prawicowego elektoratu, będą oni i tak mniej wiarygodni w obsłudze antyniemieckich emocji niż PiS. Dla wyborców tej partii – a także części elektoratu Konfederacji i Brauna – każdy, kto współpracuje z Tuskiem, jest, jeśli chodzi o kwestie związane z Niemcami, co najmniej podejrzany. Z kolei wyborcy liberalni, oczekujący od rządu obrony wolności takich instytucji jak muzea czy upomnienia się o bardziej pluralistyczną pamięć znów będą rozczarowani i zirytowani.
Nie bójmy się naszej skomplikowanej historii
Zamiast bronić się na gruncie prawicowej narracji, rząd powinien spróbować zaproponować własną. Jaką? Choćby taką, która wychodzi od oczywistej, choć sprawiającej prawicy wyraźny problem kontestacji: polska historia jest skomplikowana. I jako dojrzała wspólnota powinniśmy być w stanie swobodnie rozmawiać o jej skomplikowanych elementach.
Tak, by móc powiedzieć: Wrocław, Zielona Góra, Szczecin są i będą polskimi miastami, ale nie udajemy, że nie mają kilkuset lat niemieckiej historii, co więcej, potrafimy też dbać o jej pamięć i materialne ślady.
Sprawa Polaków służących w Wehrmachcie jest oczywiście o wiele trudniejsza, dotykająca o wiele bardziej dramatycznych losów niż pamięć o niemieckiej historii miast Polski zachodniej. Trudno się o niej rozmawia, wymaga to wielkiej wrażliwości. Jednocześnie to są historie, które mają prawo zaistnieć w przestrzeni publicznej, bo stanowią część polskich losów.
W oburzeniu na tytuł wystawy wyczuwa się wrogość prawicy do tego, by w ogóle przypominać podobne historie – chyba że akurat można wyciągnąć politycznemu konkurentowi „dziadka z Wehrmachtu”. Można czasem odnieść wrażenie, że prawica wroga jest każdej narracji o polskiej historii, która byłaby bardziej skomplikowana niż patriotyczna akademii dla uczniów pierwszych klas szkoły podstawowej. Bo jakiekolwiek skomplikowanie tego przekazu, przekonują liderzy opinii prawej stronie, zostanie wykorzystane przez wrogów Polski, na czele z Niemcami albo rozłoży nasze narodowe morale, jeśli nie narodową tożsamość. I jeśli obóz nieprawicowy nie będzie w stanie przedstawić własnej narracji, to za chwilę poza niszami zostanie bardzo niewiele miejsca na jakąkolwiek inną historię.