Pamiętam z dzieciństwa ustawioną w kredensie za szybą cukiernicę w formie kuli z ciemną obręczą dookoła i błyszczącą popielnicę pokrytą warstwą srebra, która z czasem straciła blask, pewnie dlatego, że mój tata gasił w niej dwie paczki sportów dziennie. Mama próbowała podkładać mu szklaną nijaką popielniczkę kupioną w sklepie Społem. Bezskutecznie. Zawsze wracał do tej, która miała piękny kształt i resztki błysku.
Jakież było moje zdziwienie, kiedy na wystawie Julii Keilowej w Muzeum Warszawy zobaczyłam naszą cukiernicę i popielniczkę taty, tylko szlachetniejszą, z ładniejszym połyskiem.
Julia Keilowa, najwybitniejsza polska designerka z lat 30. ubiegłego wieku, urodzona w Stryju, w żydowskiej rodzinie, studiowała filozofię na uniwersytecie we Lwowie. Od myślenia abstrakcyjnego szybko ucieka w konkret. Pociąga ją sztuka użytkowa. W Szkole Artystycznej w Warszawie uczy się rzeźby w kamieniu, snycerstwa, pracy z formami geometrycznymi.
Zmiksowane kule, półkola, stożki, romby dają wrażenie stabilnych i zarazem lekkich, jakby zrobionych z papieru. Purystyczne formy staną się jej znakiem firmowym. Na wystawie zresztą można spróbować odtworzyć z papieru projekty artystki. Keilowa wychodzi za mąż i przenosi się do Warszawy. Tace, stojaki na nożyki, cukiernice ze srebra albo w formie plater pokrytych cienką warstwą złota zdobią stoliki art déco w modernistycznych warszawskich salonach. Każdy chce mieć przedmiot sygnowany przez Keilową. Te droższe, unikalne tworzy sama w swojej pracowni. Wypuszcza ponad 400 projektów dla fabryk Norblina, Braci Henneberg i Fraget. Dziś artyści mogliby się uczyć od niej, jak zbudować markę osobistą.
Wybucha wojna. Keilowa wyjeżdża do Lwowa. Próbuje się ukryć. Wraca do Warszawy. Ukrywa się po aryjskiej stronie. Nie wiadomo, w jaki sposób wpada w ręce gestapo. Zamordowana w 1941 lub 1942 r.
Prace Julii Keilowej uświadamiają mi, jakie arcydzieła mogą wyjść spod ręki artystki łączącej sztukę z rzemiosłem
Po wojnie fabryki, dla których pracowała, zostają znacjonalizowane. Zmienia się moda, projekty Keilowej nie pasują do maleńkich powojennych mieszkań. Ale dobry design potrafi wygrać walkę z czasem. W PRL zaczynają się pojawiać jej słynne cukiernice w formie jabłka. Produkowane masowo, ale kształt, prostota idą od Keilowej. Na wystawie oglądam kilkadziesiąt jej prac. Gra błyskiem i cieniem. Przedmioty nabierają głębi. Mają klasę i coś nieuchwytnego, co sprawia, że każdy przedmiot z wystawy jest spełnionym dziełem. Podejrzewam, że cukiernica, która stała w kredensie u rodziców, była z PRL-owskiego rzutu. Może chociaż popielniczka była przedwojenna? Tego się już nie dowiem. Przepadła wraz z papierosowym dymem mojego ojca.
Prace Keilowej uświadamiają mi, jakie arcydzieła mogą wyjść spod ręki artystki łączącej sztukę z rzemiosłem. Kunszt to coś, co spaja wyobraźnię z doskonałością wykonania. Kilka dni temu na Mysiej w Warszawie można było oglądać prace, które powstały w ramach Programu Kunszt, stworzonego przez Annę Woźniak-Starak, właścicielkę restauracji i kawiarni Belvedere. Trzy zwycięskie kandelabry zaprojektowane i wykonane przez duety artystów i rzemieślników to plon pierwszej edycji konkursu, którego hasło brzmiało „Więcej światła”. Inspiracją była wystawa Homo Faber, którą Anna Starak zobaczyła dwa lata temu podczas Biennale Sztuki w Wenecji. Na wystawie zorganizowanej przez Michelangelo Fundation for Creavity, szwajcarską organizację wspierającą rzemieślników, można było oglądać przykłady rzemiosła europejskiego i japońskiego: ceramikę, meble, stroje, szachy, lampy. Rzemieślnicy na żywo haftowali, szyli, ozdabiali stroje Diora lub Chanel. Starak postanowiła dać szansę rzemieślnikom-artystom na zaprezentowanie się na międzynarodowym forum. Kluczowa jest rozmowa z tradycją, ale rozumianą jako biblioteka wzorów, z których projektanci mogą czerpać dla tworzenia współczesnej sztuki użytkowej. Wybór metody, jakość wykonania i oryginalność dopełniają dzieła. Kapituła uznała, że najlepiej w ideę konkursu wpisuje się projekt Cybersigilism, inspirowany barokową architekturą, autorstwa Igora Jansena i Zuzanny Spaltabaki. Do maja można zgłaszać pomysły do drugiej edycji konkursu, której hasło brzmi „Obiekt schówkowy”.
Na wystawie Julii Keilowej oglądam przedmioty wykonane przez młodych artystów i artystki zainspirowanych pracami mistrzyni. Dzięki takim spotkaniom powstają mosty między przeszłością a przyszłością, zbudowane na arcydziełach codzienności wchodzących w naszą wrażliwość i pamięć.
