Czym jest emocjonalna huśtawka przed egzaminem? "Żyję w niepewności i w zawieszeniu"

Egzamin ósmoklasisty, matura, prawo jazdy, patent żeglarski, certyfikat językowy… Współczesny nastolatek ma wysoko postawioną poprzeczkę wyzwań i oczekiwań. I dużo egzaminów, w których ma się sprawdzić. Jak to przeżywa, czego doświadcza, jaką lekcję na przyszłość może odebrać?

Stevan Hobfoll, twórca teorii zachowania zasobów, opisując sytuacje trudne (a do takich bez wątpienia należy egzamin ósmoklasisty), zakłada, że stres wynika z utraty zasobów, zagrożenia ich utratą lub niemożności ich odbudowania. U nastolatków do kluczowych zasobów należą:

zasoby wewnętrzne, czyli poczucie kompetencji i dobra samoocena (obniżają poziom stresu) oraz strategie radzenia sobie w sytuacjach trudnych (umiejętność organizacji nauki i stosowanie technik redukcji napięcia sprzyjają osiąganiu sukcesu);
zasoby zewnętrzne, a wśród nich: wsparcie rodziny, wsparcie nauczycieli oraz dostęp do materiałów edukacyjnych.

Zatem w koncepcji Hobfolla mechanizm stresu egzaminacyjnego to innymi słowy utrata wolnego czasu, wypoczynku czy poczucia własnej wartości – gdy trzeba skonfrontować się z własnymi ograniczeniami. To również strach przed złym wynikiem i trudnościami dostania się do wymarzonej szkoły oraz przed rozczarowaniem dorosłych. No i niemożność ich odbudowania, gdy brakuje czasu, a dzień kończy się zawsze zmęczeniem.

Psychologia Nastolatka

Foto: Materiały promocyjne

Strach, ekscytacja i czarna dziura

Emocjonalna huśtawka obciąża młodych dodatkowo. Odczuwają swoistą mieszankę: zmęczenia, niepewności, poczucia presji, ale i uczucia szczęścia, ciekawości, smutku czy obaw o przyszłość. A wszystko to równocześnie. Oliwia, tegoroczna maturzystka, mówi: „Żyję w niepewności i poczuciu zawieszenia, obawiając się o wyniki matury i ich wpływ na wybór studiów. Samą maturę paradoksalnie traktuję pozytywnie, jako koniec pewnego etapu, koniec obowiązkowej edukacji, za którym pojawia się wolność w podejmowaniu dalszych decyzji życiowych oraz ekscytacja przed czekającą mnie dorosłością”. A Patrycja dodaje: „Uwielbiam wyzwania. Egzamin ósmoklasisty to wielkie wyzwanie, ale takie pozytywne. Coś takiego jak sporty ekstremalne i jazda na adrenalinie”.

Wypowiedź Patrycji udowadnia, że ekscytacja przed egzaminem działa motywująco, wiąże się z pozytywnym pobudzeniem, zwiększającym energię i koncentrację. W odróżnieniu od lęku, który paraliżuje i obniża efektywność. Przywołajmy tu model Yerkesa-Dodsona (opisuje związek między pobudzeniem a wydajnością). Krzywa wykresu pokazuje, że brak pobudzenia skutkuje niską motywacją, umiarkowany stres wiąże się z najwyższą efektywnością, mobilizując organizm do działania. Jednak już zbyt wysoki jego poziom pociąga za sobą spadek efektywności, a nawet uczucie tzw. czarnej dziury w głowie.

Potocznie określeniem tym opisuje się nagły zanik myśli, pustkę umysłową, nagły myślowy paraliż i chwilową niemożność przypomnienia sobie informacji. Pojawia się w sytuacjach, kiedy napięcie powoduje trudności w koncentracji i przypominaniu sobie wcześniej przyswojonych treści. Zjawisko to jest związane z reakcją organizmu na stres. W jego obliczu ciało uruchamia mechanizm „walcz lub uciekaj”, co prowadzi do zwiększonego wydzielania kortyzolu. Jego wysoki poziom może zakłócać funkcjonowanie hipokampu – części mózgu odpowiedzialnej za pamięć i uczenie się, co z kolei skutkuje trudnościami w przypominaniu sobie informacji w kluczowych momentach.

Lęk przed egzaminem objawia się negatywnymi myślami i obawami dotyczącymi potencjalnej porażki, co może prowadzić do unikania sytuacji stresowych i obniżenia wyników. Z kolei ekscytacja to pozytywne pobudzenie, które zwiększa motywację do działania i może poprawić osiągnięcia. Widać więc, że zarówno lęk, jak i ekscytacja są stanami wysokiego pobudzenia fizjologicznego, ale różnią się interpretacją poznawczą.

Profesor Alison Wood Brooks z Harvard Business School przeprowadziła serię eksperymentów, m.in. pytając studentów o skuteczne strategie radzenia sobie z lękiem przed wystąpieniami publicznymi. Większość badanych wybrała odpowiedź, że najskuteczniejszą strategią jest próba uspokojenia i zrelaksowania się (aż 91 proc.). Tymczasem, odwołując się do modelu Yerkesa-Dodsona, współczesne badania potwierdzają, że znacznie skuteczniejsza jest zmiana sposobu myślenia o odczuwanym pobudzeniu fizjologicznym. Kiedy pobudzenie świadomie zinterpretujemy nie jako lęk, ale ekscytację, poprawimy rezultaty naszych działań. Lepiej niż przy próbach relaksowania się.

To nie tylko stres

Gdyby zrobić listę czynników, które na wzór elektronów krążą wokół tematu egzaminów, to na pewno na kolejnych orbitach znalazłyby się:

Presja i oczekiwania – wszyscy wokół powtarzają, jak ważny jest egzamin. Nastolatek dąży więc do standardów, by nie zawieść innych, ale i samego siebie, co z kolei rodzi przekonanie, że „gdy tego nie osiągnie – okaże się beznadziejny”.
Strach przed porażką i porównywanie się z innymi – bo „zniszczy swoją przyszłość” i będzie porównywany do tych, którzy osiągnęli lepsze wyniki.
Huśtawka emocji – od euforii: „Umiem to!”, do paniki: „A jeśli zapomnę?”. I konsekwencje: bóle głowy, brzucha itp.
Walka z prokrastynacją i zmęczeniem – i przekładanie na wieczne „jutro”, by w chwilach paniki uczyć się na ostatnią chwilę, kosztem snu i koncentracji uwagi.

Mamy też gamę emocji odczuwanych przed egzaminami:

Przygnębienie i smutek – gdy ilość materiału, jaki jeszcze został, wydaje się nas przerastać.
Rozdrażnienie i złość – bo ile można działać pod presją?
Poczucie winy, a nawet wstyd: „Wiem, że mogłem dać z siebie więcej…”.
Nadzieja i euforia prowadzące do wzrostu pewności siebie i poprawy samooceny, gdy włożony wysiłek przekłada się na realne osiągnięcia już na poziomie testów próbnych.

Korzyści na przyszłość

Oto wypowiedź Oli, maturzystki: „Matura to specyficzne doświadczenie. Wybór przedmiotów rozszerzonych sam w sobie już nas kształtuje, zawężając wybór uczelni. To wyzwanie, ale pozytywne, wzmacniające naszą odporność na mniejsze porażki, z jakimi borykałam się w drodze do matury”. Słowa dziewczyny potwierdzają, że egzaminy są nieodłącznym elementem edukacji i źródłem stresu dla wielu nastolatków. Jednak odpowiednie radzenie sobie z nim może wspierać rozwój cennych umiejętności życiowych i kształtowanie odporności psychicznej. Towarzysząca temu wydarzeniu zmienność emocji to naturalny element przygotowań do testu. Młodzi ludzie i ich rodzice powinni mieć świadomość tych emocji i umieć sobie z nimi konstruktywnie radzić. Egzamin to nie tylko test wiedzy, ale też cenne doświadczenie życiowe, kształtujące nastolatka na wielu poziomach.

Jest nie tylko obciążającym stresem, ale też okazją do nauki radzenia sobie w dorosłym świecie. Nawet jeśli wydaje się trudny, później może być wspominany jako ważny krok w rozwoju osobistym. Egzaminy stanowią ważny element w kształtowaniu umiejętności radzenia sobie z trudnościami. Odpowiednie strategie, wsparcie społeczne oraz pozytywne podejście mogą przekształcić te wyzwania w cenne lekcje życiowe dla nastolatków. Tegoroczny ósmoklasista Maks podsumowuje: „A dla mnie to szkoła życia, taki trening skuteczności w sytuacji stresowej, jakich pewnie w życiu będzie wiele”.

Dr n. hum. Agnieszka Pasztak-Opiłka — psycholog kliniczny, certyfikowany psychoterapeuta poznawczo-behawioralny. Prezes Stowarzyszenia Promocji Zdrowia i Pozytywnego Rozwoju Navigare oraz Centrum Medycznego Navigare