Sytuacja w północno-wschodniej Estonii to doskonała pożywka dla rosyjskiej propagandy. Moskwa mogłaby stwierdzić, że mniejszościom grozi niebezpieczeństwo i trzeba je ochronić. W razie potrzeby także zbrojnie.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Dwie średniowieczne twierdze stoją naprzeciwko siebie po obu stronach rzeki Narwy oddzielającej Estonię od Rosji. Jednak na zbudowanym pomiędzy nimi w czasie zimnej wojny Moście Przyjaźni Estonia odgrodziła się drutem i rzędami betonowych zapór przeciwczołgowych zwanych „zębami smoka”. — Nazwa jest dość ironiczna — mówi o moście w rozmowie z agencją AFP regionalny szef straży granicznej Eerik Purgel.
Przy estońskim wjeździe na most obok flagi Estonii i Unii Europejskiej powiewa także flaga NATO. Mimo to — jak przyznaje w rozmowie z agencją burmistrzyni Narwy Katri Raik — nastroje są „ponure”, zwłaszcza w obliczu zbliżającej się czwartej rocznicy napaści Rosji na Ukrainę. — Tu, na skraju Europy, wojna wydaje się inna… Codziennie widzimy Rosję po drugiej stronie granicy — rozkłada ręce.
Dwa wielkie uzależnienia Europy
W okolicy powstaje też inny rodzaj zapalnika. We wrześniu Komisja Europejska świętowała otwarcie w Narwie — jak to nazwała — największej w Europie fabryki magnesów ziem rzadkich mającej produkować magnesy trwałe do „pojazdów elektrycznych, turbin wiatrowych i mikroelektroniki”. Jednocześnie Komisja przyznała niechętnie, że „ponad 90 proc. magnesów importowanych obecnie do UE pochodzi z Chin”.
Narwa stała się więc niezwykle wyrazistym symbolem dwóch wielkich zależności Europy: od obecności amerykańskich żołnierzy i od chińskich łańcuchów dostaw. To jeden z wielu wątków rozpoczynającej się w piątek Monachijskiej Konferencji Bezpieczeństwa, podczas której spotkają się przywódcy ponad 100 państw.
Na stronie internetowej Monachijskiej Konferencji Bezpieczeństwa roczny raport opatrzono ostrzeżeniem: „Świat wszedł w fazę polityki destrukcji”. Zupełnie niespodziewanie Narwa znalazła się na pierwszej linii frontu.
Europa nie wierzy Trumpowi
Dla Europejczyków Narwa to pułapka — małe, rosyjskojęzyczne miasto przygraniczne, które może zostać skuszone, by stać się Donbasem krajów bałtyckich. Lub — jak głosi moskiewski eufemizm — „ochronione”. Jak zauważa AFP, „niektórzy obawiają się”, że miasto może być „kolejnym celem” prezydenta Władimira Putina.
Ten lęk przenika także do Monachium. Jak pisał „The Guardian”, raport przygotowany na konferencję wskazuje, że Europa dotarła do „bolesnego” wniosku o konieczności większej odwagi i samodzielności, bo Ameryka prezydenta Donalda Trumpa nie jest już gwarantem liberalnej demokracji ani ładu powojennego.
W amerykańskiej, konserwatywnej narracji mapa wygląda inaczej. Europa to bogaty kontynent, który traktował hojność amerykańskich podatników jako coś oczywistego. Nowa strategia bezpieczeństwa narodowego USA z czasów Trumpa głosi: „Czasy, gdy Stany Zjednoczone podtrzymywały cały porządek świata niczym Atlas, dobiegły końca”.
Europa — pod amerykańską presją, zwłaszcza ze strony Trumpa — już zgodziła się wziąć na siebie większe ciężary. NATO zobowiązuje członków do przeznaczania 5 proc. PKB rocznie na obronność i wydatki z nią związane do 2035 r. Wcześniejszy celu wynosił 2 proc.
To wpisuje się w pogląd prawicowych analityków, którzy twierdzą, że armia USA nie może prowadzić kilku wojen jednocześnie i powinna skupić się na odstraszaniu Chin.
Rosyjska pułapka w Estonii
To, co szczególnie pokazuje nam Narwa, nie dotyczy demografii ani nawet doktryny NATO. Chodzi o metalurgię. Komisja Europejska przyznaje, że UE „nie produkuje żadnych pierwiastków ziem rzadkich samodzielnie”, a „98 proc. jej całkowitego zapotrzebowania na magnesy ziem rzadkich pokrywa import z Chin”.
Jak podkreśla KE, magnesy trwałe na bazie pierwiastków ziem rzadkich, to jeden z najbardziej energooszczędnych sposobów napędu silników i generatorów elektrycznych i są wykorzystywane wszędzie: od silników trakcyjnych pojazdów elektrycznych, przez turbiny wiatrowe, po serwomotory w robotyce.
Są też, choć rzadziej się o tym mówi, elementem nowoczesnych zdolności wojskowych. Jak odnotowano w raporcie amerykańskiego Biura Kontroli Rządu (GAO) z 2024 r., pierwiastki ziem rzadkich i inne materiały krytyczne są kluczowe dla bezpieczeństwa państwa — są w wielu systemach broni, a przerwy w ich dostawach wiążą się z „ogromnym ryzykiem szkód”. Zwraca się też uwagę, że zakupy Pentagonu to mniej niż 0,1 proc. światowego popytu — co niewątpliwie miało znaczenie przy naciskach Trumpa na przejęcie Grenlandii.
To dlatego Narwa i jej fabryka magnesów ziem rzadkich stanowią pułapkę.
„Pożywka dla propagandy”
W mieście liczącym około 50 tys. mieszkańców co drugi to Estończyk, jedna trzecia ma obywatelstwo rosyjskie, a ok. 7 tys. to bezpaństwowcy. Rosjanie i bezpaństwowcy nie mają praw wyborczych, a w wielu szkołach uczy się estońskiego, a nie rosyjskiego, mimo że większość okolicznych mieszkańców mówi po rosyjsku.
Niemiecki politolog Carlo Masala zauważa w rozmowie z AFP, że pozbawianie rosyjskich obywateli w Estonii prawa wyborczego na poziomie lokalnym to „doskonała pożywka dla rosyjskiej propagandy” — sposób, by Moskwa mogła twierdzić, że mniejszościom grozi niebezpieczeństwo i trzeba je ochronić „w razie potrzeby także zbrojnie”.
Rosja narusza estońską przestrzeń powietrzną
Matematyka wojskowa jest bezlitosna. Liczebność rosyjskich sił czynnych szacuje się na 1,5 mln żołnierzy, choć nie wiadomo, jak bardzo osłabły po ciężkich stratach w Ukrainie. To ok. 35 razy więcej niż 43-tysięczne, niepełnoetatowe siły Estonii, choć trzeba zaznaczyć, kraj zbliża się do celu 5 proc. wydatków na obronność.
Rosyjskie prowokacje mają jednak zazwyczaj miejsce w szarej strefie. Jedną z wyraźnych kategorii są naruszenia przestrzeni powietrznej. 19 września 2025 r. Estonia ogłosiła, że trzy rosyjskie myśliwce MiG-31 wleciały w jej przestrzeń powietrzną w pobliżu wyspy Vaindloo na ok. 12 min, ignorując wezwania radiowe. Od 2014 r. samoloty rosyjskie naruszyły estońską przestrzeń ponad 40 razy, najwięcej w 2016 r., a najmniej w latach 2023–24 — wynika z estońskich statystyk.
Na lądzie (i na wodzie) Estonia mierzy się z „uciążliwymi” operacjami. 23 maja 2024 r. estońskie władze poinformowały, że rosyjscy pogranicznicy usunęli 25 boi nawigacyjnych rozstawionych przez Estonię na rzece Narwie. Unia Europejska publicznie potępiła ten krok i zażądała wyjaśnień.
Narwa to nie jakaś odległa granica
Wiosną 2024 r. fińskie linie lotnicze Finnair zawiesiły loty do Tartu, drugiego co do wielkości miasta Estonii, bo zakłócenia GPS uniemożliwiły wcześniej dwa lądowania. Estoński minister spraw zagranicznych uznał te utrudnienia za potencjalny atak hybrydowy i oskarżył o nie Rosję. Do połowy 2025 r. Estonia szacowała, że rosyjskie zagłuszanie sygnału GPS spowodowało w ciągu trzech miesięcy szkody na ponad 500 tys. euro, a Rosja próbowała także przejąć kontrolę nad dronami patrolowymi estońskiej straży granicznej.
W Boże Narodzenie 2024 r. nastąpiła awaria podmorskiego kabla energetycznego Estlink-2, a fińskie władze poinformowały o uszkodzeniu pięciu podmorskich kabli telekomunikacyjnych między Finlandią a Estonią. W 2025 r. fińska prokuratura oskarżyła załogę powiązanego z Rosją tankowca Eagle S o celowe uszkodzenie kabli poprzez przeciągnięcie kotwicy.
Estonia twierdzi, że aby destabilizować sytuację, Rosja wykorzystuje także rekrutację, działania pośredników i drobny sabotaż. W 2024 r. Estońska Służba Bezpieczeństwa Wewnętrznego zatrzymała 10 osób podejrzanych o sabotaż i wandalizm „na zlecenie rosyjskich służb specjalnych”, w tym ataki na samochód ministra spraw wewnętrznych i samochód dziennikarza.
Łącząc to wszystko, Narwa przestaje wyglądać jak odległa granica. Staje się wąskim gardłem, w którym spotyka się bezpieczeństwo Europy i jej ambicje przemysłowe. Kryzys w tym miejscu mógłby podważyć nie tylko wiarygodność NATO, ale także zakłócić łańcuch dostaw, który — jak publicznie przyznała UE — jest w przeważającej mierze zależny od strategicznego rywala.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.
