Dlaczego życie niektórych ludzi pełne jest niepowodzeń, a innych – satysfakcji i zadowolenia? Dlaczego jedni chorują i umierają młodo, podczas gdy drudzy, ich rówieśnicy, w dobrym zdrowiu dożywają starości? Czy to po prostu kwestia szczęścia i przypadku, czy może istnieją wczesne symptomy rozwoju zapowiadające powodzenie albo porażkę?
Te pytania pobudzały moją wyobraźnię, inspirowały mnie jako młodego pediatrę do pogłębiania wiedzy, aż w końcu doprowadziły do odkrycia w rozwoju dziecka wyraźnych rozbieżności, także zdrowotnych, które – gdy wchodzi ono w dorosłość – kształtują jego dalsze życie.
Z epidemiologii – nauki o zdrowiu i chorobach ludzkich populacji – wiemy na pewno, że istnieje wyraźna dysproporcja między chorobą i dobrym samopoczuciem. Oto wyniki badań stanowiące podstawę naszego sposobu myślenia o problemach zdrowia ludzkości: 15-20 proc. dzieci cierpi na większość chorób fizycznych i psychicznych wykrytych w danej populacji w określonym czasie. A skoro statystycznie 15-20 proc. dzieci stanowi połowę pacjentów służby zdrowia, musi to także odpowiadać większości ponoszonych przez nią wydatków. Co więcej, tę samą dysproporcję w zachorowalności stwierdza się w populacjach osób dorosłych i są dowody, że tymi właśnie dorosłymi stają się dzieci o niewspółmiernym do reszty udziale w leczeniu chorób. A zatem te same dzieci, które niosą nadmierne brzemię związane z chorobami, wyrastają na dorosłych, którzy także cierpią ponad miarę.
Warto zauważyć, że dotyczy to dzieci na całym świecie: w państwach bogatych i ubogich, w społeczeństwach socjalistycznych i kapitalistycznych, na każdym kontynencie, na wschodzie i zachodzie, na półkuli północnej i południowej. Znaczenie tych obserwacji dla służby zdrowia jest oczywiste: gdybyśmy potrafili zrozumieć przyczyny różnic zdrowotnych u tej mniejszości dzieci, moglibyśmy wyeliminować połowę chorób fizycznych i zaburzeń psychicznych w ramach populacji i znacznie zredukować koszty leczenia. Inaczej mówiąc, dałoby się stworzyć bardziej zrównoważone społeczeństwa, ze szczęśliwszymi, zdrowszymi ludźmi. Powstałyby także silniejsze rodziny, o mniejszych dolegliwościach fizycznych i psychicznych, rodzice i dzieci z widokami na lepszą przyszłość, pełną nadziei i optymizmu.
Zły stan zdrowia dzieci i późniejsza zachorowalność dorosłych nie są więc przypadkowe. Choroby nie występują „równo i sprawiedliwie” w całej populacji dziecięcej, lecz dotykają tylko nieliczne z nich, jak moja siostra. Dlatego też w podgrupach dzieci istnieją systematyczne, znaczące różnice procentowe, jeśli chodzi o zachorowania, i nie wynikają one wyłącznie z natury (to znaczy z genetyki) ani z wychowania (czyli z doświadczeń i kontaktu z otoczeniem), ale z nieustającego i systematycznego oddziaływania między naturą i wychowaniem, a więc interakcji geny – środowisko. Zrozumienie tych interakcji doprowadzi nas w swoim czasie do najnowszych odkryć dopiero kształtującej się dziedziny wiedzy, jaką jest epigenetyka, a nawet jeszcze dalej.
Stan zdrowia: co nam mówi?
Najpierw jednak musimy powrócić na początek i dowiedzieć się, dlaczego stan zdrowia poszczególnych dzieci tak bardzo różni się w zależności od grupy, do której należą, i kim są te nieszczęsne, nieproporcjonalnie dużo chorujące.
Chociaż podchodzę sceptycznie do typologii i zbyt uproszczonego kategoryzowania, w szerokim programie badań odkryliśmy z kolegami, że dzieci przejawiają bardzo różne wewnętrzne, biologiczne sposoby reagowania na otoczenie. Ujmując krótko to, co (…) wykazała nauka, możemy powiedzieć dla wygody, że reakcje te dzielą się na dwie odrębne kategorie. Niektóre dzieci jak mlecze wykazują niezwykłą zdolność radzenia sobie w niemal wszystkich środowiskach, w jakich się znajdą. Mlecze rosną i kwitną wszędzie tam, gdzie wykiełkują – od żyznych górskich łąk po szczeliny w miejskich chodnikach. Inne, jak orchidee, są ogromnie wrażliwe na otoczenie; dzieci będące ich odpowiednikami są szczególnie słabe w trudnych warunkach, ale też niezwykle witalne w warunkach sprzyjających i wtedy odnoszą sukcesy.
Metafory te – dziecko orchidea i dziecko mlecz – wywodzą się z mojej krótkiej znajomości, sprzed prawie dwudziestu lat, z pewnym starszym Szwedem, który przyszedł na wykład wygłaszany przeze mnie na Stanford University. Kiedy powiedziałem, co miałem do powiedzenia, spomiędzy ławek wyszedł na początek sali wykładowej pomarszczony staruszek z krzaczastymi brwiami o wyglądzie Yody, opierający się na krzywej niczym korzeń lasce, i mierząc nią we mnie, oznajmił: „Mówi pan o maskrobarn!”. Nie miałem o tym pojęcia, nie wiedziałem też, co to takiego maskrobarn. Jak wyjaśnił, w języku szwedzkim to idiomatyczne określenie, które znaczy tyle, co „dziecko mlecz”. Szwedzi określają nim te dzieci, które, jak mlecze, rosną wszędzie, gdzie się wysieją – mające nieograniczoną zdolność rozwoju w każdym miejscu. Ponieważ to urocze i obrazowe słowo przemówiło nam do wyobraźni, ukuliśmy szwedzki neologizm: orkidebarn, czyli dziecko orchidea – na określenie dzieci, które jak te kwiaty są wyjątkowo wrażliwe na otoczenie: mogą zakwitnąć tylko wówczas, gdy się je starannie pielęgnuje, a zmarnieć i uschnąć, kiedy są zaniedbywane albo krzywdzone.
Z tego punktu możemy wprowadzić coraz bardziej użyteczne rozróżnienia dzieci mleczy, które kwitną niezależnie od środowiska, warunków w szkole czy rodzinie, i dzieci orchidei, które mogą wyrosnąć na piękne i zdolne istoty albo zamienić się w wątłe, zagrożone wersje samych siebie zależnie od otoczenia. Dzieci orchidee, bardziej wrażliwe i biologicznie mniej odporne na wpływy zewnętrzne, zarówno w laboratorium, jak i w warunkach naturalnych, budzą naszą zbiorową troskę, niepokój i lęk jako rodziców, nauczycieli oraz pracowników służby zdrowia. I one, i będący ich odpowiednikami dorośli – przyjaciele, koledzy, o których często się martwimy – kiedy nie są rozumiani, wspierani, mogą stać się przyczyną wielkiego cierpienia, smutku i rozczarowania dla swoich rodzin, środowisk szkolnych, a także społeczności.
W. Thomas Boyce — pediatra i wybitny emerytowany profesor na wydziałach pediatrii i psychiatrii Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco. Współkieruje Programem Rozwoju Dziecka i Mózgu w Kanadyjskim Instytucie Badań Zaawansowanych, zasiada w Radzie ds. Dzieci, Młodzieży i Rodzin National Academies of Science.
Fragment książki „Dziecko orchidea czy mlecz. Jak wspierać wrażliwe dzieci” dr W. Thomasa Boyce’a w tłumaczeniu Magdaleny Słysz wydanej przez Wydawnictwo Czarna Owca.
„Dziecko orchidea czy mlecz. Jak wspierać wrażliwe dzieci”
