Już 8-latki potrafią porównywać swój wygląd. Perfekcjonizm podważa poczucie własnej wartości

Wiem, że mogę się mylić

Promuje się dążenie do sukcesu. Dlatego dziewczynki nagradzane za poprawność i wyniki – traktują porażkę jak osobistą klęskę. Czują się wartościowe, kiedy są najlepsze, spełniają oczekiwania innych. Żyją w napięciu, co wyklucza przestrzeń na rozwój: eksperymentowanie, próbowanie nowości, wątpliwości, zmianę zdania. U dziewczynek obawiających się zawieść otoczenie komunikat „nie udało mi się” może szybko przekształcić się w poczucie „nie jestem wystarczająco dobra”. Upatrywanie źródła porażki wyłącznie w sobie, a nie w czynnikach zewnętrznych, powoduje, że dziewczynkom trudniej sięgać po wsparcie w szukaniu rozwiązań problemu. Miejsce sprawczości zajmują poczucie winy, wstyd, bezradność i żal do siebie. By dziewczynki potrafiły w obliczu porażki czy przegranej poradzić sobie z napięciem w sposób nienaruszający ich poczucia własnej wartości, umiały poprosić o wsparcie i traktowały trudne sytuacje jako okazje do rozwoju, a nie do samobiczowania się – bądźmy blisko. Wtedy, kiedy mierzą się z wyzwaniami.

Nie po to, by je ratować, naprawiać szkody czy naciskać na osiąganie lepszych wyników, ale by pomóc im zrozumieć własne emocje, potrzeby, zachęcić do refleksji i sięgania po zasoby. Zamiast podawać im gotowe rozwiązania, zadawajmy im pytania: „Jak się masz z tym, co się stało?”, „Co sprawiło ci największą trudność?”, „Z czego możesz skorzystać, żeby to naprawić?”, „Czego uczy cię ta sytuacja?”, „Co możesz zrobić inaczej następnym razem?”. Takie pytania kierują uwagę dziecka na proces, nie tylko na efekt. Pozwalają zauważyć własne zasoby: determinację, kreatywność, ciekawość – fundamenty odporności psychicznej.

Dziewczynki, które wielokrotnie doświadczyły, że mogą się mylić, popełniać błędy, nie wiedzieć wszystkiego i nadal są akceptowane – a zamiast połajanek otrzymują zaciekawienie – zyskują. Częściej wybierają odwagę i elastyczność, nie tkwią w bezradności i wstydzie. Skupiają się na tym, czego nowego o sobie i świecie mogą się nauczyć. Odporność psychiczna dziewczynek rośnie, kiedy doświadczają porażek, ale nie tracą przy tym zaufania do siebie i do tego, że zasługują na życzliwe wsparcie.

Uczę się od ciebie

Dzieci uczą się przez obserwację, nie nakazy. Rodzice umiejący mówić otwarcie o własnych trudnościach, pokazujący swoje emocje, przyznający się do błędów – modelują u córek odwagę bycia niedoskonałymi. Kiedy te słyszą od opiekuna: „Jest mi trudno, bo nie wszystko poszło zgodnie z planem, potrzebuję chwili, by odpocząć i sprawdzić, co mogę zrobić inaczej następnym razem”, uczą się, że trudność to nie koniec świata. To zaproszenie do działania. Opowiadajmy dziewczynkom o naszych własnych porażkach i lekcjach z nich wyciągniętych. Pokazujmy: nie wymagamy od siebie ciągłego opanowania i gotowości na każdy możliwy scenariusz. Dziewczynki potrzebują usłyszeć, jak mówimy do siebie i o sobie, kiedy coś nie idzie po naszej myśli. Czy są to życzliwe komunikaty, czy pretensje do siebie? Czy w momentach bezradności i zwątpienia korzystamy ze wsparcia innych ludzi, czy obwiniamy siebie i próbujemy poradzić sobie z problemem w samotności? Czy dziewczynki mają okazję zobaczyć, jak radzimy sobie ze złością, smutkiem, frustracją, lękiem lub bezradnością? Bez obaw – nasza autentyczność w sytuacjach, kiedy doświadczamy trudności, nie obniża rodzicielskiego autorytetu – wręcz przeciwnie, buduje bliskość i zaufanie w relacjach z córkami.

Dziewczynki potrzebują też wsparcia w budowaniu odporności psychicznej w obliczu krytyki i porównywania się do innych. Już ośmiolatki potrafią porównywać swój wygląd, ubrania, styl życia z tym, co widzą w sieci. I oceniają na własną niekorzyść każde, nawet najdrobniejsze odstępstwo swojego wizerunku – od wykreowanego przez media i reklamy idealnego obrazka. Te porównania są wzmacniane, czasem nieświadomie, przez nas, dorosłych. To np. nasze komentarze, odniesienia do rodzeństwa czy rówieśników, pochwały skupione na efekcie („Basia zajęła pierwsze miejsce, a dlaczego ty dopiero trzecie?”, „Zobacz, jakie Ania ma ładne paznokcie. Czemu nie dbasz o swoje?”). Częste doświadczanie tego typu porównań jest źródłem cierpienia, buduje w dziewczynkach przekonanie, że nie są wystarczające, coś jest z nimi nie tak.

To może prowadzić je ku pułapce perfekcjonizmu. Zwłaszcza że bywa on często postrzegany jako cecha pozytywna – świadcząca o ambicji, zaangażowaniu i wysokich standardach. Jednak w kontekście budowania odporności psychicznej u dziewczynek – może zagrażać ich dobrostanowi emocjonalnemu. Perfekcjonizm u dziewczynek podważa bowiem ich poczucie własnej wartości. Uczy je, że są dobre tylko wtedy, gdy działają bezbłędnie i spełniają wysokie oczekiwania. Zamiast rozwijać elastyczność emocjonalną, prowadzi do lęku przed porażką i unikania wyzwań, które mogłyby zakończyć się niepowodzeniem.

Czy warto być sobą

Dziewczynki zaczynają utożsamiać swoją wartość z wynikami, co osłabia ich odporność na krytykę i utrudnia naukę na błędach, podejmowanie ryzyka i autentyczne wyrażanie siebie. W efekcie perfekcjonizm, zamiast wspierać rozwój, staje się ciężarem, który hamuje ich emocjonalną siłę i wewnętrzną stabilność. By wspierać dziewczynkę mierzącą się z perfekcjonizmem, doświadczającą krytyki czy porównującą się do innych, nie wystarczy mówić jej: „Nie przejmuj się”. To tylko może pogłębić jej poczucie bycia nierozumianą i samotną. Twórzmy przestrzeń do otwartych rozmów, w których dziewczynki mogą dzielić się swoimi doświadczeniami i uczuciami – bez obawy przed oceną.

Taki kontakt buduje zaufanie i daje im sygnał: to, co czujesz, ma znaczenie. Często dopiero wtedy, kiedy poczują się wysłuchane, dziewczynki są gotowe na poszukiwanie strategii poradzenia sobie z trudną dla nich sytuacją. Nasze zaciekawienie ich perspektywą i sprawdzanie na bieżąco, co konkretnie byłoby dla nich pomocne, pomaga dziewczynkom odbudować sprawczość i uwolnić dostęp do swoich zasobów. Podczas takich rozmów nazywajmy rzeczy wprost. I zachęcajmy dziewczynki do kwestionowania społecznie narzuconych wzorców – bez moralizowania i zbędnego dydaktyzmu.

Wystarczy uruchomić ciekawość i życzliwość, by móc rozmawiać o tym, że każdy człowiek jest inny i to jest wspaniałe, a wartości człowieka nie mierzy się w ocenach czy liczbie lajków. A kiedy dziewczynki spotykają się z krytyką – pomóżmy im odróżniać, które opinie są konstruktywne, a które niepotrzebne i raniące. Uczmy, że to, co ktoś mówi, nie musi być prawdą.

Dziewczynki w wieku szkolnym coraz mocniej doświadczają napięcia między potrzebą autonomii i autentyczności a pragnieniem przynależności do grupy. Zaczynają intensywnie eksplorować swoją tożsamość, zadają sobie pytania o to, kim są, co lubią, co je wyróżnia, a jednocześnie poszukują akceptacji wśród rówieśników. Potrzeba przynależności potrafi zdominować potrzebę autonomii, zwłaszcza jeśli grupa rówieśnicza preferuje określone normy zachowań czy wyglądu. Dziewczynki stają wtedy przed dylematem: być sobą czy być częścią grupy?

W obawie przed odrzuceniem mogą tłumić swoje potrzeby, udawać kogoś, kim nie są, rezygnować z pasji lub wyrażania własnego zdania. Jeśli ten schemat się utrwali – osłabi poczucie tożsamości i zdolności do radzenia sobie w sytuacjach stresowych. Odporność psychiczna opiera się bowiem nie tylko na wytrwałości, ale także na spójności wewnętrznej – przekonaniu, że „jestem sobą i jestem wystarczająca”.

Wsparcie w budowaniu odporności psychicznej dziewczynek polega na pomaganiu im w znalezieniu równowagi między byciem sobą a byciem częścią grupy. Akceptujmy nasze córki takimi, jakie są. Doceniajmy sytuacje, w których potrafiły trwać przy swoim, pomimo presji wywieranej przez otoczenie. A jednocześnie pokazujmy dziewczynkom, że nie są samotnymi wyspami, potrzebują innych ludzi, od których nie są ważniejsze. Są równie ważne. Dlatego warto, by dostrzegały, że ich działania mają konkretny wpływ na innych, i umiały brać odpowiedzialność za swoje zachowanie, zwłaszcza kiedy kogoś nim zranią.

Oznaką odporności psychicznej dziewczynek nie jest posiadanie „grubej skóry” i zdystansowanie wobec emocji. To zdolność do ich przeżywania, rozumienia, integrowania i traktowania ich jako sprzymierzeńców w spełnionym życiu. To odwaga do bycia sobą nawet wtedy, gdy jest to trudne. To świadomość, że można być częścią grupy i zachować swoją indywidualność. W tym wszystkim dziewczynki potrzebują dorosłych – nie po to, by je chronili przed każdym wyzwaniem, ale by towarzyszyli im w stawaniu się sobą. Z uważnością, empatią i zaufaniem, że ich autentyczność jest wystarczająca, by przynależeć.