Wygląda na to, że Izrael wyeliminował pragmatyka, który mógłby pomóc zainteresowanym stronom osiągnąć porozumienie kończące wojnę — powiedział „Newsweekowi” Modżtaba Nadżafi, wybitny irański naukowiec i badacz o zabiciu Alego Laridżaniego, jednego z najważniejszych przywódców Iranu. Zdaniem Nadżafiego cele tzw. uderzeń dekapitacyjnych w to najlepszy dowód, że strategie USA i Izraela w Iranie się różnią.
Od początku wojny USA, a przede wszystkim Izrael, prowadzą w Iranie kampanię celowanych zabójstw przywódców reżimu. Dotychczas władze Iranu wykazały się zdolnością do szybkiego uzupełniania wakatów. Najprawdopodobniej podobne działanie zaobserwujemy po śmierci sekretarza Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego Alego Laridżaniego oraz dowódcy Basidżu Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC), gen. brygady Golamrezy Solejmaniego. Zginęli oni 17 marca w wyniku izraelskich nalotów. 18 marca, gdy w Iranie odbywał się oficjalny pogrzeb Laridżaniego, Izrael poinformował również o zabiciu ministra wywiadu Esmaila Chatiba.
Izraelski aparat wojskowo-wywiadowczy pokazuje, jak głęboko zinfiltrował najwyższe szczeble władzy Iranu. Zarówno Benjamin Netanjahu, jak i Donald Trump sugerowali posiadanie kontaktów wewnątrz kraju, nawołując przy tym do zmiany przywództwa w Teheranie. Być może któryś z irańskich insiderów okaże się na tyle skuteczny, że po wyeliminowaniu innych pretendentów sam przechwyci władzę, a Biały Dom będzie mógł ogłosić zwycięstwo w konflikcie.
Kto może być tajnym informatorem?
Potencjalnym kandydatem, wskazywanym przez komentatorów, jest były prezydent Iranu Hasan Rouhani — umiarkowany polityk i wysokiej rangi islamski duchowny. Na ironię zakrawa fakt, że Rouhani stał na czele państwa, gdy Trump po raz pierwszy wszedł w konflikt z Islamską Republiką, jeszcze w czasie swojej pierwszej kadencji. To doprowadziło do wycofania się USA z kluczowego porozumienia nuklearnego i narastania napięć, które nigdy nie ustały.
— Scenariusz, w którym Rouhani odgrywa główną rolę w nowym przywództwie, mógłby dać Trumpowi poczucie zwycięstwa — powiedział „Newsweekowi” Modżtaba Nadżafi, wybitny irański naukowiec i badacz. — Rouhani to polityk bardzo pragmatyczny, stosunkowo otwarty na dialog ze Stanami Zjednoczonymi. Jeśli rozwój sytuacji doprowadzi do wyłonienia go jako kluczowej postaci, można to przedstawić jako polityczny sukces Trumpa.
— Jednak osiągnięcie takiego rezultatu będzie bardzo trudne — zastrzegł ekspert. — Prawdopodobnie zależałoby to od istotnych sukcesów wojskowych USA, osłabienia lub eliminacji twardogłowych frakcji oraz poważnej zmiany wewnętrznej równowagi sił. Co więcej, mało prawdopodobne jest, by taki scenariusz usatysfakcjonował Izrael. Ostatecznie wszystko zależałoby od skali nacisku ze strony Trumpa. Krótko mówiąc, choć z perspektywy USA byłaby to opcja idealna, jej realizacja pozostaje wyjątkowo trudna — mówił.
Zarówno Waszyngton, jak i Tel Awiw atakują przedstawicieli najbardziej radykalnych frakcji złożonego systemu władzy w Teheranie — to może sugerować próbę przesunięcia wpływów w stronę postaci bardziej pragmatycznych.
— Eliminację kluczowych postaci, takich jak Laridżani i Solejmani, można postrzegać nie tylko jako akt militarny, ale także próbę rozbicia struktur dowodzenia i osłabienia spójności IRGC, co tworzy przestrzeń dla sprzeciwu lub niepokojów społecznych — powiedział „Newsweekowi” Mohsen Milani, dyrektor wykonawczy Centrum Studiów Strategicznych i Dyplomatycznych Uniwersytetu Południowej Florydy. — Waszyngton i Tel Awiw z pewnością z zadowoleniem przyjęłyby rozwój wydarzeń prowadzący do zmiany reżimu. Bardziej prawdopodobne jednak jest to, że ich strategia polega na kształtowaniu wewnętrznej równowagi sił poprzez osłabianie niektórych elementów i otwieranie przestrzeni dla bardziej pragmatycznych aktorów tam, gdzie to możliwe.
Strategie USA i Izraela się rozchodzą
Oficjalnie Trump i Netanjahu pozostają zgodni w kwestii bezprecedensowej, wspólnej ofensywy przeciwko Iranowi, choć niektórzy dostrzegają narastające różnice interesów co do przyszłości tego kraju. Jak zauważył Nadżafi, „strategie Izraela i Stanów Zjednoczonych w tej wojnie różnią się”, podając jako przykład eliminację Laridżaniego. Był uznawany za architekta represji wobec protestujących w czasie styczniowych demonstracji przeciw reżimowi. Jednocześnie postrzegano go jako kluczowego rozgrywającego i pragmatyka. Przed wybuchem wojny prowadził negocjacje zarówno z Chinami, Rosją, jak i administracją Trumpa.
Nadżafi opisuje Laridżaniego jako „kluczową postać, która łączyła umiarkowane i radykalne frakcje”, argumentując, że jego doświadczenie w sprawach bezpieczeństwa czyniło go wpływowym aktorem, zdolnym do wynegocjowania zawieszenia broni z Białym Domem.
— W istocie wygląda na to, że Izrael wyeliminował pragmatyka, który mógłby pomóc zainteresowanym stronom osiągnąć porozumienie kończące wojnę — stwierdził Nadżafi. — Uważam, że strategia administracji Trumpa w tym konflikcie pozostaje niejasna. Cel Izraela jest natomiast określony: osłabić siłę Iranu wszelkimi możliwymi środkami. Przedłużanie wojny służy interesom Tel Awiwu, ponieważ może doprowadzić do zniszczenia irańskiego potencjału wojskowego, gospodarczego i geostrategicznego, zwiększyć ryzyko wojny domowej i przedłużyć okres niestabilności. Potencjalnie sytuacja w Iranie może się upodobnić do tej w Syrii czy Libanie, a także ułatwić przyszłe izraelskie interwencje.
— Z tej perspektywy eliminacja tak wpływowej postaci jak Laridżani mogła być strategicznym wyborem Izraela — dodał. — Sądzę natomiast, że administracja Trumpa liczyła na promowanie takich postaci jak Rouhani. Izrael natomiast może woleć radykałów u władzy. Tak więc ich strategie się rozchodzą.
Sarit Zehavi, była oficer wywiadu Sił Obronnych Izraela (IDF), a także założycielka i prezeska Alma Research and Education Center, twierdzi, że obecnym priorytetem Izraela jest osłabienie systemu dowodzenia Iranu. Obejmuje ona „dziesiątki tysięcy celów, które należy zaatakować, by doprowadzić do upadku tego reżimu — dziesiątki tysięcy celów rozsianych po całym Iranie, w różnych miejscach, w różnych dziedzinach i instytucjach”. Jednocześnie przestrzega przed zbyt głębokim angażowaniem się w wewnętrzną politykę Iranu.
— Zbyt mało rozumiemy ten naród, aby naprawdę decydować o ich losie — powiedziała w rozmowie z „Newsweekiem”. — Jesteśmy na to za mali. Bardzo łatwo możemy wplątać się w wewnętrzne sprawy, o których nie mamy pojęcia. Powinniśmy być bardzo ostrożni.
Zehavi stwierdziła, że „ostatecznie to naród irański będzie musiał wybrać własnych przywódców”.
— To będzie krwawy proces. Nie spodziewam się, że przebiegnie gładko, a jeśli tak będzie, będę bardzo szczęśliwa, ale to jest mało prawdopodobne — powiedziała. — To trochę potrwa. Rewolucje zajmują czas, a ta rewolucja jest wyjątkowo trudna. Decyzja należy do nich. Izrael i Stany Zjednoczone obiecują zrobić wszystko, co w ich mocy, by pomóc, ale koniec końców to Irańczycy sami zdecydują, co są gotowi poświęcić.
„Nie mamy pojęcia, z kim mamy do czynienia”
Poza spekulacjami na temat możliwości objęcia przez Rouhaniego przywództwa w Iranie w efekcie powojennego układu, fakt, że wciąż żyje, wynika przede wszystkim z braku jakiejkolwiek formalnej funkcji politycznej lub wojskowej. Jak stwierdził anonimowy izraelski wojskowy podczas rozmowy z „Newsweekiem”, nie jest mu znana żadna strategia celowego unikania ataków na osoby, które mogłyby zaważyć na politycznej przyszłości Iranu.
— Nasze cele wojskowe są mocno skoncentrowane na zdolnościach oraz na osobach, jeśli ich rola jest bardzo znacząca — powiedział. — Szef Basidżu, jak można sobie wyobrazić, pełni ważną funkcję dla Irańczyków. Laridżani de facto kierował całym krajem, więc teraz nie ma już tej jednej osoby, na którą wszyscy mogą liczyć. Uważamy, że było to bardzo skuteczne. Był to cel o wysokiej wartości. Mamy różne cele, które chcemy realizować, systematycznie eliminując wszystkie ich zasoby wojskowe oraz osłabiając ich potencjał. I to dzieje się każdego dnia.
Donald Trump wielokrotnie podkreślał, że ma na oku kilka osób, które chciałby zobaczyć na czele Iranu, sugerując jednocześnie, że niektórzy lub wszyscy kandydaci już zginęli. Prezydent jednak nie doprecyzował, o kogo chodziło. Powiedział również, że nie jest pewien, czy nowy najwyższy przywódca żyje, ani nie wie, kto faktycznie rządzi Islamską Republiką. Trump dodał, że Teheran próbował nawiązać z nim kontakt w sprawie negocjacji, czemu jednak irańscy urzędnicy zaprzeczają.
— Żaden z ich przywódców, o których wiemy, nie żyje. Żaden. Nie mamy pojęcia z kim mamy do czynienia — powiedział prezydent USA w poniedziałek 16 marca. — Wyeliminowaliśmy pierwszą grupę. Potem druga grupa, 88 osób zebrało się, by wybrać przywódcę, ponieważ wszyscy z pierwszej grupy zmarli. A my wyeliminowaliśmy i drugą grupę. Żaden z nich nie żyje. Wtedy zebrała się trzecia grupa.
— Myślę, że mogą być trochę nerwowi przed kolejnym spotkaniem. Nie wiem, czy są nerwowi. Może nie są. Może są szaleni. Jeśli nie są nerwowi, to znaczy, że oszaleli — dodał. — Spotkaliśmy się z następną grupą, ale nie wiemy, kto jest teraz ich przywódcą. Są ludzie, którzy chcą negocjować, ale nie mamy pojęcia, kim są.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji „Newsweek Polska”.