Niekończący się katar. Co zrobić, kiedy zatkany nos odbiera chęć do życia?

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

Infekcja wirusowa zatok przynosowych zaczyna się od zatkanego nosa i kataru, który spływa z nosa do gardła. Zapaleniu ulega zarówno błona śluzowa nosa, jak i zatok. — Oprócz gorszego samopoczucia i stanów podgorączkowych pojawia się ból głowy lub okolicy twarzoczaszki, spowodowany niedrożnymi ujściami zatok i brakiem ich wentylacji. Ból nasila się przy pochylaniu, dając odczucie rozpierania głowy. Przy wirusowej infekcji nie jest tak dotkliwy jak przy zapaleniu bakteryjnym, w którym dochodzi do blokady ujścia treści ropnej z zatok. Nadkażenie bakteryjne zwykle pojawia się po kilku dniach bezskutecznego leczenia infekcji wirusowej, wskutek zablokowania ujścia zatoki. Środowisko beztlenowe, pozbawione drenażu i wentylacji to idealne miejsce do namnażania się bakterii — mówi dr n. med. Paweł Szwedowicz, specjalista otolaryngolog ze Szpitala Carolina w Warszawie.

Na proces zapalny najbardziej narażone są zatoki sitowe przednie, najmniejsze ze wszystkich zatok przynosowych, umiejscowione w centralnej części twarzoczaszki, pomiędzy oczodołami. Wiedzie z nich najkrótsza droga do nosa. — W zatoce szczękowej może dojść do ostrego zapalenia pochodzącego od zębów. Czasem zapaleniu bakteryjnemu ulega tylko jedna zatoka, czołowa lub klinowa. W przypadku infekcji wirusowej jest to najczęściej uogólniony stan zapalny — dodaje dr Szwedowicz.

Złoty standard leczenia

Aby rozpoznać zapalenie zatok, wykonuje się badanie endoskopowe, które pokazuje okolice ujść zatok. Ocenę rozległości stanu zapalnego, także przewlekłego, umożliwia tomografia komputerowa (TK). Jest ona konieczna również przed leczeniem operacyjnym.

Istnieją metody wskazujące, czy mamy do czynienia z infekcją wirusową, czy bakteryjną. — Wykonując testy na infekcje wirusowe, sprawdzimy, czy to nie grypa, RSV albo wirus SARS-CoV-2. Można też zlecić badanie krwi z rozmazem, aby sprawdzić, które białe krwinki w nim dominują — tłumaczy dr Paweł Szwedowicz. Limfocyty świadczą o infekcji wirusowej, a leukocyty — o infekcji bakteryjnej.

Infekcję wirusową zatok leczy się objawowo, łagodząc uciążliwe dolegliwości związane z katarem i bólem głowy. — Podstawą leczenia przewlekłego i ostrego zapalenia zatok przynosowych są spraye donosowe z glikokortykosteroidami, zmniejszające stan zapalny. W ostrym stanie pomocne są preparaty z ksylometazoliną, która zmniejsza obrzęk i przekrwienie błony śluzowej nosa, poprawiając drożność nosa — mówi dr Szwedowicz.

Leki te można stosować tylko przez 3-5 dni. Gdy preparaty obkurczające błonę śluzową będą stosowane długo, może rozwinąć się tzw. polekowy nieżyt nosa. — Zamiast udrożnienia nosa pojawia się wtedy przewlekły obrzęk i stan zapalny śluzówki nosa. Chory powinien przyjmować leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, np. ibuprofen. Przy współistniejącym nieżycie nosa dodajemy leki przeciwhistaminowe — wyjaśnia dr Szwedowicz.

Wspomagająco działa cynk w tabletkach, który przyspiesza ustępowanie stanu zapalnego, oraz witamina C z rutozydem o właściwościach uszczelniających naczynia krwionośne. Codzienne płukanie nosa solą fizjologiczną NaCl w stężeniu 0,9 proc. oczyszcza błonę śluzową z zanieczyszczeń, a roztwór hipertoniczny z wyższym stężeniem soli zmniejsza obrzęk błony śluzowej nosa.

Antybiotyki to ostateczność

Antybiotyki rzadko są niezbędne, ale czasem nieodzowne, np. gdy przebieg choroby jest ciężki, z wysoką gorączką, silnym jednostronnym bólem twarzy lub głowy. — Nie odwlekamy podania antybiotyku, gdy dolegliwości nie ustępują po 10 dniach od rozpoczęcia leczenia objawowego albo gdy po 5 dniach objawy się nasilają, co oznacza, że infekcja wirusowa została nadkażona bakteriami. Jeżeli problem nawraca i pacjent był już leczony antybiotykami, to przed włączeniem antybiotykoterapii warto pobrać wymaz z nosa i wysłać go do laboratorium, aby zidentyfikować bakterię odpowiedzialną za infekcję i zastosować antybiotyk o potwierdzonej skuteczności — tłumaczy dr Szwedowicz.

W zapaleniu ostrym antybiotyk przyjmuje się od 7 do 14 dni, w zależności od szybkości ustępowania dolegliwości. W zapaleniu przewlekłym terapia trwa od 3 do 6 tygodni i zawsze poprzedzona jest badaniem bakteriologicznym z oznaczeniem wrażliwości na antybiotyki.

W przypadku nieleczonego lub źle leczonego zapalenia zatok istnieje ryzyko szerzenia się zakażenia bakteryjnego na struktury sąsiadujące z zatokami. Może dojść do takich powikłań jak zapalenie tkanek miękkich oczodołu lub zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Zdarza się to rzadko, głównie u osób z upośledzoną odpornością albo leczonych immunosupresyjnie.

Gdy zapalenie nawraca

Jedna grupa pacjentów to ci, u których ostre zapalenie zatok przynosowych nawraca, ale ich zatoki są w idealnym stanie. W drugiej grupie przewlekłe zapalenie zatok nawet na chwilę nie ustępuje i co jakiś czas dochodzi do zaostrzenia choroby. Mimo to ci chorzy normalnie funkcjonują, choć zwykle skarżą się na ciągły katar zanosowy, upośledzoną drożność nosa lub gorszy węch — mówi dr Szwedowicz.

Na zapalenie zatok najczęściej chorują osoby podatne na infekcje, z upośledzonym układem odpornościowym, palące papierosy, przebywające w zadymionym środowisku czy mające kontakt z zakażonymi, a także osoby cierpiące na alergiczny nieżyt nosa, refluks oraz z nieprawidłową anatomią dróg oddechowych, np. krzywą przegrodą nosa.

Podrażniona błona śluzowa nie jest w stanie sprawnie zwalczać drobnoustrojów, a oddychanie jedną stroną nie daje nosowi czasu na regenerację. Dlatego ważny jest zdrowy styl życia. — Dobry sen, zdrowa dieta, aktywność fizyczna sprawiają, że organizm lepiej radzi sobie z infekcjami. Nawilżajmy pomieszczenia, bo sucha błona śluzowa nie ma śluzu, który chroni przed wtargnięciem drobnoustrojów w tkanki. Zainwestujmy w oczyszczacz powietrza, jeśli mieszkamy w zadymionej okolicy. Przestrzegajmy zaleceń covidowych i zostańmy w domu w czasie infekcji, aby wirus nie dotknął innych — zaleca dr Szwedowicz.

Zabiegi małoinwazyjne

Część pacjentów nie reaguje na leczenie zachowawcze — wtedy konieczna jest operacja. Dziś coraz rzadziej wykonuje się zabiegi inwazyjne, np. punkcję, ale wiele osób z przewlekłym zapaleniem zatok kwalifikuje się do operacji endoskopowej. — Pod kontrolą endoskopu poszerzamy naturalne ujścia zatok, usuwamy przegrody kostne, żeby poprawić wentylację i drenaż zatok oraz dostępność leków podawanych donosowo. Wykonuje się to w znieczuleniu ogólnym lub miejscowym. Zabieg zależy od rozległości operacji, a ta z kolei od rozległości zmian w zatokach. Przy długich zabiegach wymagających dużej precyzji bezpieczniejsza jest pełna narkoza. Eliminuje ona ryzyko przypadkowego ruchu głowy — tłumaczy dr Szwedowicz.

Celem operacji nie jest „wyleczenie zatok”, tylko przywrócenie ich prawidłowej funkcji i umożliwienie skutecznego leczenia zachowawczego. — Chodzi o to, aby pacjent nie musiał przyjmować leków w zastrzykach czy doustnie, bo działają one na cały organizm i mają poważne działania niepożądane. A leki podane donosowo działają tylko w miejscu podania. Czasem jednak choroba nawraca, dlatego regularne kontrole dają pewność, że trzymamy ją w ryzach — mówi dr Szwedowicz.