Wielkość „Lalki” polega na tym, że można ją wciąż reinterpretować, nowe znajdować w niej sensy, nowe wyciągać wątki, a zawsze któryś z nich pasuje do współczesności.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Jeśli powstają dwie nowe ekranizacje „Lalki” Bolesława Prusa – kinowa i serialowa – a my grzejemy się tym nie mniej niż nocnymi schadzkami Szymona Hołowni z Adamem Bielanem, to znaczy, że jest wciąż nadzieja dla tego kraju i narodu.
Dopóki będą powstawać kolejne adaptacje „Lalki”, dopóki będzie nas egzaltować to, kto w nich zagra i jaki będzie poziom wierności powieściowemu pierwowzorowi, póty Polska będzie choć trochę normalnym krajem. Nawet jeśli i filmowa, i serialowa „Lalka” okażą się nędzą artystyczną, to i tak radość, że powstają, bo jest o czym rozmawiać.
Dla porządku: reżyser Maciej Kawalski kręci kinową „Lalkę” z Marcinem Dorocińskim jako Wokulskim i Kamilą Urzędowską jako Łęcką, ze specjalnym udziałem emerytowanego aktora Marka Kondrata w roli Rzeckiego. Netflix z kolei szykuje serial „inspirowany” powieścią Prusa z Tomaszem Schuchardtem jako nieszczęsnym Stasiem i Sandrą Drzymalską w roli Izabeli. To akurat wyreżyseruje Paweł Maślona, a więc człowiek, który nakręcił „Kosa”, zatem „Lalka” może mieć tyle wspólnego z książką Prusa, co „Kos” z Kościuszką. Jeśli mam jakieś prawdziwie silne pragnienie, to dożyć w jasności umysłu premiery obu produkcji, obejrzeć je i zrecenzować, a później niech się wali świat.
To będą kolejno trzecia i czwarta „Lalka” na ekranie, po monumentalnym filmie Wojciecha Hasa z 1968 r., który mało kto lubi, oraz telewizyjnej „Lalce” Ryszarda Bera z 1977 r., którą wszyscy kochają. Mody literackie mijają, gwiazdy pisarskie rozbłyskają i gasną, kolejne książki są ekranizowane i zapominane, pokolenia przychodzą i odchodzą, księgarnie upadają, cmentarze rozkwitają, a Prus żyje i jego „Lalka” trwa niewzruszenie.
Filmowano Witkacego i Gombrowicza, Iwaszkiewicza i Nałkowską, pamiętają o tych skarbach kinematografii wyłącznie maniacy i zawodowi filmoznawcy, a serial z Jerzym Kamasem i Małgorzatą Braunek krąży wciąż w naszym krwiobiegu i pulsuje, bulgoce, wrze. Gdyby ktoś chciał nakręcić znów „Nad Niemnem”, toby publiczność pierzchała w panice. Nikomu na myśl nie przyjdzie, by znów robić filmy z „Krzyżaków” czy „Potopu”. Niech nas ręka boska broni od nowego „Przedwiośnia” i opatrzność chroni przed nowym „Panem Tadeuszem”, a nowe „Lalki” będziemy mieć aż dwie, i za to chwała Panu.
Będąc wyznawcą geniuszu Wojciecha Hasa, jestem jednak po stronie tych, którzy uważają, że serial Ryszarda Bera lepszy stokroć, mimo że jak zwykle u reżysera „Sanatorium pod klepsydrą” scenografia obłędna, barokowość zdumiewająca, operowość zniewalająca, a każdy kadr jak obraz do zawieszenia na ścianie. Ale w filmie Hasa więcej było Hasa niż Prusa, jakby Hasa wcale Prus nie obchodził, a „Lalka” była tylko pretekstem, żeby poszaleć na planie. Są tam wspaniałe epizody Kaliny Jędrusik jako hrabiny Wąsowskiej i Wiesława Gołasa jako barona Krzeszowskiego, lecz większość gra niczym figury woskowe: Mariusz Dmochowski pomnikowy, lecz bez życia, a Beata Tyszkiewicz jest tam kukłą wyłącznie, a nie wyrzeźbioną przez Pigmaliona Galateą.
A przecież kimże był Wokulski, jak nie królem Cypru, który wyrzeźbił z kości słoniowej swój ideał kobiety i czekał, aż bogini Afrodyta ożywi go i odda w ramiona rzeźbiarza. Z kolei Małgorzata Braunek w serialu Bera oszałamiająca, powalająca, niebiańsko piękna i kompletnym głupcem musiałby być każdy, kto by się w niej nie zakochał na swoje nieszczęście. Wokulski zagrany przez Kamasa nie był głupcem, choć bywał kompletnie obłąkany. O reszcie obsady nie ma miejsca pisać, tyle należy powiedzieć, że „Lalka” jest tak związana z narodem polskim, jak wszystkie powstania narodowe razem wzięte, a dla sensu naszego istnienia ważniejsza.
Kiedy byłem młody, to uważałem, że Łęcka to – mówiąc klasykiem – zła kobieta była, a Wokulski szlachetnie zakochany i wspaniały. Przez lata przecież Łęckiej wszyscy żeśmy nie znosili i cierpieli wraz ze Stasiem. Dziś Wokulskiego mogę jednak widzieć jako faceta z ostrą fiksacją, mistrza urojeń i obsesji, Łęcką zaś jako kobietę w śmiertelnej pułapce. Bo „Lalka” zmienia się wraz z nami, tak jak my się zmieniamy, wciąż na nowo odczytując arcydzieło napisane przez tytana polskiej kultury, przy okazji dziwaka i neurotyka.
Wielkość „Lalki” polega na tym, że można ją wciąż reinterpretować, nowe znajdować w niej sensy, nowe wyciągać wątki, a zawsze któryś z nich pasuje do współczesności. „Lalka” jest ponadczasowa i trwać będzie, nawet gdy już zapomniane zostaną pokolenia pisarzy, którzy dopiero przychodzą na świat i jeszcze nie wiedzą, że będą chcieli kiedyś napisać arcydzieło na miarę „Lalki”, ale ich arcydzieło przepadnie w pomroce dziejów.
„Lalkę” każdy może odczytać na swój sposób, jak Olga Tokarczuk, która w książeczce „Lalka i perła” dała wykładnię psychoanalityczną, religijną, mistyczną i filozoficzną, bo można i tak. Dla jednych esej Tokarczuk mógł być bzdurą, dla innych objawieniem, ale na tym polega moc i chwała „Lalki”, że nawet najdziwniejsze jej odczytania, najbardziej odjechane interpretacje mają sens. Bo „Lalka” jest powieścią w ciągłym dzianiu się. I każdy może wybrać sobie z „Lalki” jakiś wątek i go obrabiać do woli. Małżeństwo jako opresja? Proszę bardzo. Powieść społeczna o nędzy i wykluczeniu? Jak najbardziej. Traktat o wolności i zniewoleniu? Voilà! Opowieść o zacofaniu i głupocie, a zarazem o przemożnej potrzebie rozwoju i postępu? Oczywiście! Elegia o przemijaniu postaci świata? Absolutnie! Rzecz o marności narodu polskiego i pułapce, z której już nigdy się nie wydobędzie? Totalnie współczesne odczytanie, jakże mi bliskie.
Dziś chętniej i mocniej odczytuje się „Lalkę” jako feministyczną historię zbuntowanej kobiety i proszę uprzejmie. Bo „Lalkę” daje się czytać politycznie. Ja dziś właśnie czytam „Lalkę” jako wielką powieść polityczną, jako moralitet o rodzącym się polskim kapitalizmie. I jako powieść o końcu arystokracji, która konając w żałosnych drgawkach, nawet nie rozumiała swojego konania i zdawało jej się, że jest żywotna jak nigdy. Dziś „Lalkę” winszuję sobie czytać jako opowieść o końcu inteligentów i demokratów, końcu wizjonerów i altruistów; dzisiejsi Rzeccy, Szumanowie, Ochoccy – oni właśnie schodzą ze sceny dziejów i pełzną na cmentarz martwych idei.
Ignacy Rzecki, kiedyś uważany przeze mnie za poczciwego fujarę, frajerskiego bonapartystę, dziś jawi mi się jako modelowy polski inteligent, jak zawsze szlachetny, niezmiennie naiwny i jak zwykle spóźniony wobec świata. Kiedy Wokulski wraca z Rosji i opowiada staremu subiektowi, co się dzieje w światowej polityce, Rzecki pyta: „A sprawiedliwość?”. Czyż może być lepszy portret polskiego inteligenta, kogoś, kto dziś budzi tylko współczucie, jeśli nie zażenowanie? A iluż Ochockich żeśmy stracili i wciąż z lekkością ich tracimy, bo u nas zawsze „nie da się” albo „jakoś to będzie”, więc zwijają się w świat, w Polsce nie widząc przyszłości? A nie jest przypadkiem „Lalka” powieścią o polaryzacji politycznej, zatem o Polsce dzisiejszej, a także o tym, jak bardzo połowa rodaków gardzi drugą połową? Lalka jest tak bardzo uniwersalna, że można o niej rozmawiać, nawet nie wspominając o miłości Wokulskiego do Łęckiej, a pisząc jedynie o politycznych i społecznych poglądach subiektów ze sklepu Wokulskiego. I mamy artykuł o Polsce roku 2025.