Spotkanie szybko przerodziło się w kłótnię. W uniesieniu chwycił za nóż i śmiertelnie ugodził Poncję

Pliniusz zauważał, że spośród wszystkich stworzeń ziemskich to właśnie ludzie wymyślili najrozmaitsze perwersje, które są zbrodniami przeciw naturze, a kobiety wynalazły aborcję. Takie postępowanie czyni nas bardziej winnymi niż dzikie zwierzęta, czytamy w dziesiątej księdze, gdzie przytoczył również słowa Hezjoda, który twierdził, że mężczyźni odczuwają silniejsze pożądanie zimą, podczas gdy kobiety latem. Juwenalis był przekonany, że zepsucie stało się codziennością. Narzekał, iż w dawnych czasach bieda trzymała kobiety w domach przy ich obowiązkach, a mężczyźni mieli szlachetniejsze zajęcia, jak obrona Rzymu przed wrogami takimi jak Hannibal. Luksus jego zdaniem przyniósł zarówno zbrodnię, jak i rozwiązłość, podsycane dodatkowo alkoholem. „O cóż bowiem się troszczy pijana Wenera? Co różni od głów członka – do tej nie dociera, która wielkie ostrygi gryzie późną nocą, gdy zapachy spienionych win w gardło łachocą, kiedy pije się z dzbanów, gdy dom bez pamięci, wraz ze stołem, z lampami dwoma, w krąg się kręci”.

Zamiłowanie cesarskiego Rzymu do luksusowych produktów, nierozerwalnie kojarzonych z rozwiązłością i nadmiarem, symbolizował handel wonnościami i smarowidłami. Nowiusz Sukcessus, pełniący w II wieku n.e. funkcję kwestora (administratora) gildii handlarzy perfum (thurarii), maści oraz wonności (unguentaria), reprezentował branżę głęboko zakorzenioną w rzymskim społeczeństwie, której klientelę stanowili przede wszystkim przedstawiciele wyższych sfer194. Gildia ta, kierując się zwyczajowym gestem lojalności wobec władzy, zadeklarowała oddanie bogini Salus (zdrowia) z dynastii cesarskiej, wyrażając tym samym zarówno polityczną uległość, jak i należny hołd swym możnym patronom.

Zdrada małżeńska

Ojciec, który przyłapał swoją zamężną córkę na cudzołóstwie – czy to we własnym domu, czy w domu swego zięcia – miał pełne prawo, bez konsekwencji prawnych, zgładzić zarówno ją, jak i jej kochanka. Zdradzony mąż natomiast mógł zabić uwodziciela swojej żony, lecz jedynie wówczas, gdy należał on do określonych grup społecznych, takich jak aktorzy, gladiatorzy, kryminaliści, wyzwoleńcy czy niewolnicy. Co więcej, w takiej sytuacji mąż był zobowiązany do natychmiastowego rozwodu – nie tylko z przyczyn honorowych, lecz także dlatego, że brak reakcji mógł skutkować oskarżeniem go o czerpanie korzyści majątkowych z haniebnego występku żony, co było równoznaczne z sutenerstwem. Katon Starszy, piastując urząd cenzora w 184 roku p.n.e., wygłosił mowę zatytułowaną O posagu, w której jasno określił rzymskie podejście do małżeńskiej moralności. Podkreślał, że mąż ocenia kobietę tak, jak robiłby to cenzor, gdyż uważa się za słuszne, że to on ma najwyższą władzę, jeśli żona dopuś­ciła się czegoś złego lub haniebnego. Katon dodał również, że jeśli kobieta zdradziła męża, ten ma prawo ją zabić – i nie ponosi z tego tytułu żadnych konsekwencji prawnych. Prawo nie przewidywało jednak analogicznego prawa dla zdradzanych żon – żadna kobieta nie mogła w jakikolwiek sposób ukarać niewiernego męża. August, choć był twórcą surowych praw moralnych, sam nie uniknął trudności związanych z ich egzekwowaniem – zwłaszcza gdy dotyczyły one jego najbliższych. Mimo nieprzejednanej postawy wobec cudzołóstwa powstrzymał się od wydania wyroku śmierci na członków własnej rodziny. Największym wyzwaniem okazała się dla niego córka Julia, matka jego wnuków Gajusza i Lucjusza, w których upatrywał swoich przyszłych następców. Rozwiązły styl życia Julii stał się powszechnie znany w 2 roku p.n.e. Szeptano, że oddawała się wszelkim możliwym występkom, a nawet organizowała pijackie orgie na Forum. To właśnie jawność jej zachowania była dla Augusta najbardziej upokarzająca – wyglądało na to, że wszyscy oprócz niego wiedzieli o wybrykach jego córki. Gdy prawda wyszła na jaw, cesarz był bliski skazania jej na śmierć. Jednak jako ojciec nie potrafił zadać tego ciosu swojemu jedynemu dziecku. Ostatecznie postanowił ją wygnać – początkowo na surową wyspę Pandateria (dzisiejsze Ventotene). Po pięciu latach zezwolono jej na powrót do Italii, gdzie resztę życia spędziła w Regium (dzisiejsze Reggio Calabria). W roku 58, za panowania Nerona, zamężna kobieta o imieniu Poncja stała się obiektem obsesyjnej namiętności Oktawiusza Sagitty, trybuna ludowego. Oczarowany nią Sagitta usilnie zabiegał o jej względy, aż w końcu przekonał ją, by porzuciła męża i obiecała mu małżeństwo. Jednak jego nadzieje prysły, gdy Poncja, uznawszy, że może zdobyć bogatszego małżonka, złamała daną obietnicę.

Rozgoryczony Sagitta podstępem zwabił ją na spotkanie, tłumacząc, że pragnie ostatniej wspólnej nocy, by nauczyć się panować nad własnymi uczuciami. Poncja przybyła w towarzystwie swojej pokojówki, on zaś przyprowadził swojego wyzwoleńca. Spotkanie szybko przerodziło się w kłótnię i w uniesieniu Sagitta chwycił za nóż i śmiertelnie ugodził Poncję. Ranił także jej służącą, lecz ta zdołała ujść z życiem. Choć jego wina wydawała się bezsporna, wyzwoleniec Sagitty początkowo wziął zbrodnię na siebie, twierdząc, że działał z poczucia sprawiedliwości.

Niektórzy dali się zwieść tej wersji wydarzeń, lecz ranna pokojówka wyjawiła prawdę. Oskarżony stanął przed Senatem, gdzie, na wniosek ojca Poncji, został skazany na śmierć. Kilka lat później cesarz Domicjan (81–96) niemal wydał wyrok śmierci na swoją żonę Domicję, oskarżoną o zdradę. Powstrzymany przed tak drastycznym krokiem, rozkazał jednak zgładzić jej kochanka, aktora imieniem Parys, a także jego ucznia – jedynie dlatego, że był podobny do Parysa. W czasach Domicjana ofiarami surowych kar za cudzołóstwo padali również ci, z którymi cesarz sam miał romans. Była wśród nich kobieta, której jedyna wina polegała na tym, że rozebrała się przed posągiem Domicjana – za ten gest została skazana na śmierć.

Zdrada małżeńska bywała także tematem humorystycznych opowieści. Rzym miał swoją wersję historii o znudzonej żonie i listonoszu. Juwenalis, w typowym dla siebie zjadliwym stylu, skomentował zachowanie kobiet, które rzekomo wpadały w szał po uczestnictwie w obrzędach ku czci bogini płodności Bony Dei (Dobrej Bogini), odprawianych wyłącznie w kobiecym gronie. Z wyraźną fascynacją opowieściami o tych rytuałach sugerował, że rozpalone namiętnością uczestniczki rzucały się na każdego napotkanego mężczyznę. Jeśli jednak żadnego nie było w pobliżu, zadowalały się niewolnikami, a w ostateczności wystarczał nawet aquarius – tragarz, który dostarczał wodę do domów.

Juwenalis zakończył swoje komentarze słynnym, choć często błędnie cytowanym i interpretowanym zdaniem. Dziś bywa ono odczytywane jako ostrzeżenie dla władców przed nielojalnością ich strażników, lecz w rzeczywistości poeta mówił o kobietach. „Na klucz zamknij – przypomniał starą maksymę o pilnowaniu żony, po czym zadał podchwytliwe pytanie – ale kto postróżuje bacznie przy stróżach?”. Sugerował, że kobiety są tak przewrotne, iż potrafią uwieść nawet tych, którzy zostali wyznaczeni do ich nadzorowania. Wysoko czy nisko urodzone, wszystkie są tak samo podatne na żądze.

Fragment książki „Populus. Jak żyli i umierali starożytni Rzymianie” wydanej nakładem wydawnictwa Prószyński i s-ka.