Sześciu braci w Auschwitz. „Przeżyłem taki strach, jakiego sobie nie wyobrażałem nigdy w życiu”

Choć Kupcowie nie złamali się i nie przyznali do udziału w konspiracji, zostali deportowani do KL Auschwitz. Najstarszy Jan miał wtedy 36 lat, a najmłodszy Antoni – 21. „W obozie otrzymałem numer 790. Bracia moi otrzymali sąsiadujące z moim numery: Józef – 791, Bolesław – 792, Władysław – 793, Karol – 794, Antoni – 5908 (przywieziony dwa miesiące później)” – wspominał Jan Kupiec.

Początkowo sytuacja braci nie była jak na warunki obozowe najgorsza. Przebywali razem i wspierali się, skierowano ich też do względnie lekkiej pracy. „Bracia Kupcy byli ludźmi młodymi, średniego wzrostu, o pociągłych twarzach, z siwymi, patrzącymi śmiało przed siebie oczami. Cała szóstka należała do obozowej arystokracji, bowiem pracowali w stolarni […], a więc pod dachem, co w obozowych warunkach znaczyło tyle, co pałac na wolności” – wspominał jeden ze współwięźniów.

Niestety jesienią 1941 r. śledztwo wobec Kupców zostało wznowione. W zakopiańskim więzieniu, do którego ponownie trafili, gestapowcy poddali ich brutalnym przesłuchaniom i torturom. W ich wyniku zmarł Bolesław. Karol został skazany na karę śmierci, a wyrok wykonano 21 września 1942 r. przez rozstrzelanie w Auschwitz. Władysław też wrócił do obozu, ale wkrótce przeniesiono go do KL Mauthausen-Gusen, gdzie doczekał wyzwolenia w maju 1945 r. Jana, Józefa i Antoniego ponownie uwięziono razem w KL Auschwitz na początku 1943 r. Przebywali w warunkach znacznie trudniejszych niż podczas pierwszego pobytu, ciężko chorowali, a Jana skierowano nawet do karnej kompanii.

Ostatecznie to on pozostał w Auschwitz najdłużej – aż do 18 stycznia 1945 r., kiedy wyszedł z obozu w marszu ewakuacyjnym. Józefa i Antoniego przewieziono wcześniej do innych obozów. Pierwszy zginął pod sam koniec wojny, w maju 1945 r., w czasie ewakuacji obozu Neuengamme, drugi przetrwał w obozie w Buchenwaldzie.

Jan także doczekał końca wojny. Po powrocie do kraju skończył politechnikę i zamieszkał w Łodzi. Zmarł w 1992 r. Obozowe losy swoje i swoich braci opisał w obszernych wspomnieniach, których fragment publikujemy poniżej:

„Pracowaliśmy z bratem w grupie około 60 ludzi, przeważnie Żydów, ludzi nieumiejących pracować fizycznie, łopatami, kilofami. Ja, jako fachowiec, jak mogłem pouczałem, no i nawet pomagałem. Brat Antoś robił to samo, bo nam było żal tych biedaków, bitych, kopanych, a nawet zabijanych przez esesmanów strażników. No i przez to wpadłem, bo pewnego razu wpadli na budowę esesman Kurpanik, kapo Karol i oberkapo »krwawy Alois« (Stahler). Widząc mnie nie pracującego, pouczającego Żydów, jak markierować [udawać – red.] pracę, zbili mnie do nieprzytomności i zapisali numer do raportu komendanta obozu. No cóż, jakoś się pozbierałem, brat mi pomógł i po pracy zaprowadził na nasz blok. Od tego momentu czułem, że zacząłem chorować […]. Do pracy jeszcze chodziłem, byłem coraz słabszy i więcej ostrożny. A ci, co im pomagałem, przynosili mi coś lepszego do jedzenia, nawet postarali się o cytryny i jakieś proszki, żebym nie chorował. […] Czułem się coraz gorzej, bracia nic mi nie mogli pomóc. Byli bezsilni. Choroba postępowała naprzód i koniecznie chciałem choć jeden dzień odpocząć, ale jak? Gdzie się ukryć? Na bloku nie wolno było zostać nikomu oprócz sprzątających i blokowego – i tego ostro pilnowali esesmani. Wszyscy musieli pracować. Do tzw. szpitala nie chciałem, bo po prostu bałem się, bo tam pewna śmierć. Zwłaszcza 7 blok to wykończalnia. Więc zdecydowałem się ukryć na ten jeden dzień na bloku 20, gdzie w porozumieniu z bratem Józkiem ukryłem się pod jego opieką. I na jednej pryczy ułożył mnie na trzecim jej piętrze i okrył kocami, bo mnie febra trzęsła, aż szczękałem zębami. Blokowy też o tym wiedział, tylko Niemcy nie. Toteż uspokojony trochę zasnąłem.

Było to w dzień przed południem. I tu przeżyłem taki strach, jakiego sobie nie wyobrażałem nigdy w życiu. Budzę się nagle na tym wyrku, przytomnieję i słyszę »szczekanie« Niemców pode mną. Zrozumiałem, że wpadłem, bo to przyszła kontrola, no i koniec ze mną. Tak się spociłem ze strachu, że zupełnie byłem mokry i przez szparki oczu zobaczyłem dwóch esesmanów z kijami i rewolwerami w rękach, krzyczących: »Wer dort da?« [Kto tam jest? – red.]. I widzę Józka, jak nieudolnie po niemiecku tłumaczy tym łotrom, że tam śpi »Nachtwache«, czyli »nocna warta« [więzień funkcyjny pilnujący w nocy porządku w baraku – red.]. Trwało dość długo, zanim zrozumieli, o co chodzi. A już mieli zamiar ciągnąć mnie z góry, to by była katastrofa dla nas. Straż złożona z więźniów danego bloku miała prawo w dzień spać. I tak dobry Józek uratował mnie z tak ciężkiej opresji”.

Pozostawała nadzieja. Historia sześciu braci więzionych w Auschwitz Jan Kupiec Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau