Jak rozwija się wytrwałość, dzięki której można osiągnąć cel i nie zniechęcać się mimo trudności czy porażek? Co sprawia, że niektórzy są w stanie zakończyć daną czynność, a inni notorycznie ją porzucają? Czy można wpływać na poziom wytrwałości i jak ją ćwiczyć u dziecka?
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Wytrwałość oznacza zdolność do trwałego i konsekwentnego dążenia do wyznaczonego celu mimo komplikacji lub porażek. Zależy po części od genów, wpływu środowiska i własnej pracy nad sobą. W byciu wytrwałym pomagają cierpliwość, konsekwencja, spokój, opanowanie wewnętrzne i umiejętność odraczania nagrody.
Mocna strona charakteru
Za pojawienie się podstawowej wytrwałości (biologicznej) w naszym mózgu odpowiedzialna jest dopamina. Zalewa ciało i umysł falą satysfakcji, kiedy uda się coś osiągnąć. W psychologii pozytywnej wytrwałość to element niezbędny do osiągnięcia sukcesu, predyktor osiągnięć związany z pracowitością i sumiennością, zwiększający odporność psychiczną i przeciwdziałający zaburzeniom lękowym i depresji. Wytrwałość sprzyja też odporności na zmęczenie i znudzenie daną czynnością. Osoba wytrwała nie zniechęca się mimo braku widocznych efektów jakiegoś działania, mającego odległy cel. Jest to zatem mocna strona charakteru. Zbadano i określono, jak różne jej typy pomagają osiągać sukcesy w życiu. Obok dzielności, zapału i autentyczności wytrwałość wspiera nasze radzenie sobie z trudnościami. I choć nie rzuca się w oczy jak odwaga, to jednak w połączeniu z nią przejawia się w naszej woli działania, umożliwia sukces.
Sam talent czy iloraz inteligencji nie dają jego gwarancji. Trzeba być jeszcze wytrwałym w działaniu. Tak czytamy w książce Angeli Duckworth „Upór. Potęga pasji i wytrwałości”. Osoby odnoszące największe sukcesy, niezależnie od dziedziny, są zwykle bardzo wytrwałe. Nie poddają się z łatwością, głęboko angażują się w osiągnięcie długoterminowego celu i ciężko pracują, aby go osiągnąć. Przy czym wytrwałość można rozwijać i pielęgnować.
Oto historia wybitnych szachistek, trzech sióstr Polgár, pokazana w książce „Wychować geniusza!” László Polgára, która udowadnia, że naiwne praktykowanie, robienie czegoś tysiące razy w ten sam sposób, nie pozwala zwykle wznieść się poza określony poziom. W uzyskiwaniu lepszych rezultatów pomocne jest skupienie uwagi na tej aktywności, której jakość wykonywania chcemy zwiększyć. Właściwe ćwiczenie wymaga też wyjścia poza strefę komfortu. Musimy robić coś, co dla nas trudne, przekraczać obecny poziom umiejętności. Stosując te reguły, zmieniamy cel treningu z poziomu automatycznego wykonania opanowanych umiejętności na ciągły rozwój.
Wytrwałość pojawia się też zawsze tam, gdzie są granice naszej motywacji. Są dwa rodzaje motywacji. Ta zewnętrzna jest sterowalna, przystępuje się do działań pod presją z zewnątrz, z szerokim systemem nagród i kar oraz dokładnym opisem wymagań ich uzyskania. Obietnica nagrody przygotowuje do stawienia czoła wszelkim okolicznościom, przyczynia się do pojawienia się wytrwałości – także w przyszłości. Jednak niektóre nagrody osłabiają wytrwałość. Kiedy wykonujemy zadania za pieniądze, nagrody, wyróżnienia, tracimy zainteresowanie wykonywaniem pracy dla niej samej.
Jeśli nagroda staje się niedostępna, wytrwałość gwałtownie spada. Jest jednak pobudzana, gdy nagroda przekazuje pozytywne informacje zwrotne na temat kompetencji i zwiększa motywację wewnętrzną, która odnosi się do czynników pochodzących z naszego wnętrza. Ten rodzaj motywacji opiera się na osobistych upodobaniach, konkretnej pasji, konieczności rozwijania się.
Osoby bardziej zmotywowane czują, że są autonomiczne, kompetentne, mają wyższe poczucie odpowiedzialności i kontroli oraz swobodę działania w tym, co robią. To mocniejsze natężenie wytrwałości. Jednak ci, którzy czerpią siłę z motywacji wewnętrznej, tracą, bo ich poczucie własnej wartości może przeszkadzać im w przyznawaniu się do porażki.
Kiedy trwać, a kiedy rezygnować
Wytrwałość ma też ciemną stronę. Niektóre przedsięwzięcia są niemożliwe i skazane na niepowodzenie. Nierozsądna wytrwałość zwiększa nasze koszty, np. wysiłek, czas, które są bezowocnie wydawane. Oceniajmy więc, czy nasz upór w obliczu porażki umożliwi nam osiągnięcie celu, czy kolejną porażkę. Kluczem do sukcesu nie jest wytrwałość sama w sobie, ale umiejętność oceny, kiedy trwać, a kiedy zrezygnować. Wytrwałość daje korzyści: zwiększa szanse na osiągnięcie trudnych celów, może też zwiększyć radość z odroczenia sukcesu. Lubimy to, co z trudem osiągnęliśmy. Wytrwałość poprawia też nasze umiejętności i zaradność. Chcąc pokonać przeszkody w osiąganiu celów, musimy opracować nowe sposoby rozwiązywania problemów, nabyć nowe umiejętności – przydatne w następnych przedsięwzięciach.
Kolejna korzyść z wytrwałości – zwiększa ona nasze poczucie własnej skuteczności, pod warunkiem że osiągniemy sukces. Teoria samoskuteczności Alberta Bandury podkreśla, że doświadczenie mistrzostwa, pojawiające się z wytrwałością w obliczu przeszkód, zwiększa poczucie zdolności do osiągnięcia celów. Samoskuteczność to oczekiwanie, że będziemy w stanie sprawować kontrolę i działać skutecznie, aby osiągnąć pożądane rezultaty. Ten rodzaj pewności siebie może być szczególnie wzmocniony przez ciężko wywalczone zwycięstwa.
Wytrwałość staje się łatwiejsza i skuteczniejsza wraz z wiekiem. Najwyższy poziom wytrwałości występuje u osób w wieku 50+. Wiąże się to z rozwojem życiowej filozofii, umiejętności podnoszenia się po potknięciach i rozczarowaniach oraz z doskonaleniem zdolności do odróżniania celów niskiego poziomu (z którymi powinno się łatwo rozstawać) od tych ważniejszych (wymagających większej wytrwałości).
Wytrwałość budują nasze zdolności poznawcze. Z wiekiem korelacja między tymi zmiennymi maleje. Uwaga i tolerancja na frustrację wymagają czasu, by się rozwinąć. Małe dzieci wolą umiarkowanie trudne zadania motoryczne, trwają przy nich dłużej (niż przy trudnych), pod warunkiem że określają je jako przyjemne i zabawne.
Istnieje związek między wytrwałością a opóźnianiem gratyfikacji. U dzieci, które w wieku czterech lat lepiej radziły sobie z odraczaniem gratyfikacji, stwierdzono później, że mają lepsze umiejętności społeczne, wyniki w nauce i zdolność radzenia sobie, gdy zostały ponownie przebadane w okresie późnej adolescencji.
Jak rozwijać wytrwałość u dziecka
Według badań preferujemy dwa typy nastawienia związane z uczeniem się. Pierwsze – nastawienie na rozwój, czyli przekonanie, że wszystkiego można się nauczyć. Takie osoby wiedzą, po co i jak ćwiczyć wytrwałość, a porażki odbierają jako naturalny proces uczenia się oraz zdobywania nowych umiejętności. Z kolei nastawienie na trwałość to przekonanie, że wciąż trzeba potwierdzać posiadane talenty czy poziom inteligencji. Takie osoby, trafiając na trudności czy porażki, szybko się poddają, źle znoszą krytykę, obawiają się nowych wyzwań.
Już samo rozpoznanie, jakie nastawienie preferuje dziecko, może być pierwszym krokiem do zmiany w rozwoju wytrwałości. Jeśli rodzice chcą budować w dziecku nastawienie na rozwój, to oprócz mądrego chwalenia i doceniania wysiłku powinni stworzyć mu czas i przestrzeń do popełniania błędów czy doświadczania porażek. To cenne lekcje w procesie uczenia się. Jak czytamy w książce Carol Dweck „Nowa psychologia sukcesu” – kładąc nacisk na wysiłek, daje się dziecku zmienną, którą może ono kontrolować. Zaczyna postrzegać siebie jako kontrolującego swój sukces.
Budowanie potencjału wytrwałości u dziecka odbywa się etapami. Pierwszy to wypracowanie u niego otwartości na błędy zgodnie z nastawieniem na rozwój. Rodzicom pomogą poniższe zasady:
Bądźmy przykładem do naśladowania – dzieci najszybciej uczą się ważnych postaw i siły charakteru, naśladując znaczące osoby. Pokażmy zatem dzieciom, że sami jesteśmy konsekwentni w działaniu, wiemy, jak ćwiczyć wytrwałość. Uczmy dobrych i mądrych nawyków. Niektóre z nich staną się dźwigniami rozwojowymi, wywołującymi ciąg potrzebnych zachowań i zmian. Dzięki dobrym nawykom dzieci będą miały więcej narzędzi do radzenia sobie w codziennym życiu. Nawyk to najlepsza metoda tworzenia potencjału wytrwałości.
Okazujmy dzieciom uwagę i życzliwość, szczególnie gdy podejmują żmudne działania. Taka rodzicielska postawa pomaga budować motywację do wysiłku, determinację i wiarę w swoje możliwości.
W życiu rodzinnym stwarzajmy okazję do współdziałania: przez pomoc w codziennych obowiązkach, po zaplanowanie i zrealizowanie jakiegoś pomysłu. Uczymy w ten sposób dzieci, że trzeba planować, rozdzielać pracę na mniejsze czynności i wytrwale działać krok po kroku, przez dłuższy czas.
Pokazujmy im pozytywne wzorce; w literaturze czy filmach dziecięcych można znaleźć bohaterów, którzy uczą się na błędach, wytrwale dążą do celu pomimo przeciwności losu.
Rozwijanie wytrwałości wymaga stawiania jasnych, możliwych do opanowania celów, pielęgnowania pozytywnego nastawienia i utrzymywania samodyscypliny. Techniki dzielenia zadań na mniejsze kroki, celebrowanie stopniowych sukcesów, szukanie wsparcia u innych – mogą wzmocnić dziecięcą zdolność do wytrwania.
Pielęgnowanie przez rodziców nastawienia, że porażki to drabina do nauki, może przekształcić niepowodzenia w kamienie milowe do sukcesu. Zrównoważenie motywacji wewnętrznej (napędzanej osobistą satysfakcją i zainteresowaniem), która jest idealna do długoterminowego zaangażowania, z motywatorami zewnętrznymi (nagrody i uznanie) może zapewnić natychmiastowe zachęty do wytrwania w trudnych chwilach i tym samym podtrzymuje wytrwałość i przyczynia się do samorealizacji. W tym przypadku wytrwałość polega na ciągłym dążeniu do znaczących celów, dostosowywaniu się do przeszkód i rozwijaniu się – dzięki doświadczeniom. Integracja tych strategii z codzienną praktyką zwiększa wytrwałość, co prowadzi do osiągnięcia aspiracji i zbudowania odpornego, zmotywowanego i udanego życia.
dr Marta Majorczyk — pedagog, psycholog, psychoterapeuta, nauczyciel akademicki, doradca rodzinny
