Samo nietrzymanie moczu nie jest chorobą, tylko objawem, który może wynikać z różnych schorzeń lub towarzyszy wielu chorobom – mówi prof. Ewa Barcz, kierownik Katedry Ginekologii i Położnictwa Wydziału Medycznego CM UKSW w Międzyleskim Szpitalu Specjalistycznym w Warszawie. – To sytuacja kliniczna, w której dochodzi do mimowolnego, niezamierzonego wycieku moczu. Jest wiele chorób, które ten symptom powodują, więc zarówno diagnostyka, jak i leczenie nietrzymania moczu różnią się w zależności od jego przyczyny.
O nietrzymaniu moczu mówi się jako o jednym z najważniejszych problemów zdrowotnych XXI w. Z badań PolSenior 2 wynika, że w Polsce dolegliwość ta występuje u ponad 38 proc. osób w wieku 60+, a jej częstość rośnie wraz z wiekiem. Wbrew dość powszechnej opinii problem ten dotyczy nie tylko seniorów, ale również młodszych kobiet i jest jednym z objawów towarzyszących różnym chorobom dna miednicy. Z ich powodu cierpi u nas co trzecia kobieta po 18. roku życia.
U młodszych kobiet najczęstsza forma to wysiłkowe nietrzymanie moczu, które jest związane z problemami anatomicznymi, m.in. niewydolnością zwieracza cewki moczowej. U trochę starszych najczęstszą przyczyną jest nadreaktywność wypieracza pęcherza moczowego. Polega to na tym, że gdy w pęcherzu jest nawet niewielka ilość moczu, dochodzi do jego skurczu i wypływu moczu. Tak dzieje się niezależnie od naszej woli i objętości pęcherza.
Kiedy do uroginekologa
Temat nietrzymania moczu jest u nas traktowany jak tabu. Mówi się o tym po cichu, jak o czymś wstydliwym, „niehigienicznym”, „źle pachnącym”, „nieseksownym”. Z tego powodu nie ma dużych akcji edukacyjnych. Choć nie jest to choroba, od której się umiera, osoby z takim problemem cierpią zarówno fizycznie, jak i psychicznie. Niechętnie przyznają się do tej dolegliwości, co pogłębia ich problemy.
Z badań, w których oceniano pogorszenie jakości życia u chorych na różne schorzenia, wynika, że nietrzymanie moczu jest na trzecim miejscu. – To problem, który toczy się dzień po dniu, godzina po godzinie, noc po nocy – mówi prof. Barcz. – Rozpiętość i skala objawów są różne, od częstomoczu dziennego czy wybudzania się w nocy z powodu uczucia parcia na pęcherz, po wypadanie narządów (np. pęcherza, macicy, jelit). Są kobiety, które zmieniają po kilkanaście wkładek dziennie. Przez całe lata nie śpią, co powoduje stany lękowe lub depresję. Bezsenność zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu. Kobiety z nietrzymaniem moczu są znacznie bardziej narażone na stłuczenia i urazy, np. złamania główki szyjki udowej czy biodra. Wstają w nocy zmęczone i idą do toalety, a wtedy tracą równowagę. Cierpią też na choroby skóry, odparzenia, zmiany o typie alergicznym związane z noszeniem wkładek. Leczenie tych problemów skórnych jest uciążliwe i bardzo trudne.
Przy pierwszych objawach nietrzymania moczu warto skonsultować się z lekarzem, choćby POZ, i zadać mu nawet bardzo krępujące pytania. Lekarz rodzinny wystawi skierowanie do lekarza specjalisty. Kobiety najczęściej w takich przypadkach idą do ginekologa. – Choć optymalnie byłoby się zgłosić do uroginekologa, w Polsce jednak nie ma oficjalnej specjalizacji z tego zakresu – dodaje prof. Barcz. – Pół roku temu otrzymaliśmy w naszym ośrodku akredytację European Urogynecology Association na szkolenie w zakresie uroginekologii na poziomie europejskim, ale trwa ono minimum dwa lata.
Kropla w morzu potrzeb
W mediach można znaleźć reklamy preparatów na nietrzymanie moczu, szczególnie dla kobiet w okresie menopauzalnym. To zwykle suplementy diety, witaminy, zioła. Prof. Barcz uważa, że te środki nie działają, a ich przyjmowanie może tylko opóźnić diagnozę i podjęcie leczenia.
Nietrzymanie moczu leczy się w zależności od przyczyny. W początkowych i łagodnych stanach wysiłkowego nietrzymania moczu zalecana jest fizjoterapia. U niektórych osób sprawdzają się też specjalne tampony podcewkowe. Jednak główną metodą jest leczenie operacyjne. W niepowikłanych przypadkach wysiłkowego nietrzymania moczu daje ono efekt pełnego wyleczenia u 94-96 proc. pacjentek.
– W Polsce wydaje się olbrzymie pieniądze na środki chłonne, zarówno te refundowane przez NFZ, jak i te, które kupują pacjenci czy ich rodziny – mówi prof. Anna Kołodziej z Uniwersyteckiego Centrum Urologii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. – Wiele pacjentek można by objąć rehabilitacją i ćwiczeniami mięśni dna miednicy.
W Niemczech czy we Francji, gdzie taka rehabilitacja jest refundowana, połowa kobiet unika zabiegów operacyjnych. We wczesnej fazie nietrzymania moczu ćwiczenia przynoszą korzyść, jeśli są przeprowadzane wraz z rehabilitantem. U nas pacjentki dostają tylko zalecenie, aby ćwiczyć mięśnie Kegla i macicy. Brakuje wyspecjalizowanych ośrodków, które prowadzą taką rehabilitację.
Nadreaktywność wypieracza pęcherza moczowego początkowo leczy się behawioralnie, czyli przez zmianę przyzwyczajeń i stylu życia. Zaleca się m.in. redukcję masy ciała, unikanie palenia papierosów i picia napojów z kofeiną, trening pęcherza moczowego. – Niestety te zalecenia rzadko są realizowane przez pacjentów, bo wymagają ograniczeń, konsekwencji i cierpliwości – podkreśla prof. Barcz. Jeśli te zmiany nie przynoszą efektów, lekarz zaleca przyjmowanie leków, a jeżeli i to nie pomaga, proponuje dopęcherzowe iniekcje toksyny botulinowej oraz neuromodulację krzyżową. Zabieg polega na umieszczeniu wzdłuż nerwu krzyżowego trzeciego elektrody, do której podłącza się modulator. Aktywuje on nerw poprzez zmianę częstotliwości i natężenia prądu. Modulator wygląda jak stymulator serca i wszczepia się go w pośladek. Można go wyłączyć, np. na okres ciąży.
Ćwiczenia dobre na wszystko
U mężczyzn nietrzymanie moczu jest najczęściej spowodowane łagodnym przerostem prostaty lub rakiem prostaty, które mogą powodować ucisk na pęcherz lub cewkę moczową. Częstą przyczyną są także zabiegi chirurgiczne w obrębie prostaty, które wiążą się z ryzykiem uszkodzenia nerwów odpowiedzialnych za kontrolę pęcherza. – Jednak obecnie operacje te są coraz bardziej precyzyjne. Przy zabiegach na łagodne zmiany rozrostu gruczołu krokowego nietrzymanie moczu rzadko się zdarza. Ryzyko wzrasta po operacji całkowitego usunięcia gruczołu krokowego. Jednak ten zabieg wykonywany jest obecnie zazwyczaj laparoskopią wspomaganą robotem, co zmniejsza ryzyko powikłań – tłumaczy prof. Kołodziej.
Leczenie nietrzymania moczu u mężczyzn zależy od diagnozy oraz bezpośredniej przyczyny schorzenia. Najczęściej stosuje się farmakoterapię, odpowiednią dietę i ćwiczenia wzmacniające dno miednicy. Z badań wynika, że dobra współpraca pacjenta z rehabilitantem przyspiesza prawidłową kontynencję, czyli trzymanie moczu, i poprawia jakość życia. Czasem konieczne może się okazać leczenie operacyjne z zastosowaniem taśm czy sztucznego zwieracza uciskających cewkę moczową.
