Daphne du Maurier to jedna z najbardziej inspirujących pisarek XX w. W zbiorze ośmiu opowiadań „Niebieskie soczewki” pokazuje, że prawdziwa groza nie potrzebuje potworów. Wystarczy człowiek.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
W jednej z mniej znanych, lecz wyjątkowo niepokojących opowieści Daphne du Maurier (1907-1989) bohaterka budzi się po operacji wzroku, odkrywając, że ludzie wokół niej mają… zwierzęce głowy. Nie, to nie „Wyspa doktora Moreau” H.G. Wellsa. To wizja człowieka, który nagle zaczyna widzieć bez filtrów i złudzeń. To metafora utraty zaufania do ludzi i samego siebie, a jednocześnie przypowieść o tym, że to, co widzimy, bywa przerażająco prawdziwe – nawet jeśli chcielibyśmy uznać to za halucynację.
Lęk przed tym, co ukryte
I właśnie o tym są „Niebieskie soczewki” – zbiór opublikowanych w 1959 r. ośmiu opowiadań, które można czytać jako thrillery psychologiczne, groteski, nowele grozy lub intymne szkice o ludzkim lęku przed tym, co ukryte. To literatura, w której jest coś i obyczajowego, i subtelnie fantastycznego, szepcząca w najciemniejszych zakamarkach umysłu. Jest jak precyzyjnie skonstruowany portret mechanizmów, które trzymają nas przy pozorach.
Daphne du Maurier przez lata żyła w cieniu własnej popularności. Miliony czytelników znały jej „Rebekę”, a kiedy na wielki ekran przeniósł ją sam Alfred Hitchcock, powstała jedna z najbardziej niepokojących adaptacji literackich w dziejach kina. Jako że mistrz suspensu zekranizował też „Oberżę na pustkowiu” (filmowy tytuł: „Oberża Jamajka”) i opowiadanie „Ptaki”, przekształcone w ikoniczny film grozy, pisarka do dziś nazywana jest jego muzą. Niewielu wiedziało, że za tym sukcesem stała osoba głęboko nieufna wobec świata.
W życiu prywatnym du Maurier uchodziła za ekscentryczkę. Unikała wywiadów, żyła na uboczu, tworzyła w samotności. W swoich listach bywała znacznie bardziej szczera – pisała o alienacji, o fascynacji kobietami, o tęsknocie za innym życiem. A pisała z chirurgiczną precyzją. Jej zdania są proste jak skalpel, a język – sugestywny, pełen symboliki i emocjonalnych podtekstów, z realistycznym tłem i wewnętrzną głębią. W „Niebieskich soczewkach” widać to szczególnie: autorka wycina osiem mikroskopijnych, ale niesamowicie gęstych historii. Tu każdy gest ma znaczenie. Każde spojrzenie może zmienić bieg wydarzeń. Każde słowo staje się cieniem rzucanym przez sumienie bohatera.
Struktura tożsamości
Proza du Maurier przypomina zwierciadła ustawione pod rozmaitymi kątami – ukazują nasze odbicia raz wykrzywione, kiedy indziej boleśnie prawdziwe lub nieodwracalne. Tytułowy tekst zbioru można odczytać jako artystyczne credo: gdy zaczynasz widzieć innych naprawdę, bywa, że nie sposób już z nimi współistnieć. Ale równie głęboko rezonują pozostałe historie – każda porusza inną strunę naszego niepokoju. W „Alibi” mężczyzna, który chce uciec od codziennej rutyny, wplątuje się w autodestrukcyjny eksperyment z tożsamością, próbując być jednoczenie uciekinierem i obserwatorem. W „Stawie” dzieciństwo bohaterki okazuje się nie tylko czasem magii, ale i klatką, z której trudno się wydostać – sądu nad samą sobą. „Ganimedes” i „Groźny” uświadamiają nam za to, jak wiele społecznych ról to fasady. Nasza tożsamość nie stanowi solidnego fundamentu – to raczej prowizoryczna struktura, podatna na wstrząsy i złudzenia. Czasem wystarczy jeden impuls, by runęła.
Daphne, córka aktora i teatralnego impresaria sir Geralda du Mauriera, od zawsze była mistrzynią niedopowiedzenia. Już jako nastolatka tworzyła dzienniki i opowiadania pełne fantazji, obsesji i napięcia. Jej styl był oszczędny, lecz uderzający – często więcej mówiła przez to, co przemilczane, niż przez to, co zapisane. Budowała napięcie subtelnie – w ciszy porannego posiłku, w zbyt długim spojrzeniu sąsiadki, w pęknięciu fasady małżeńskiej harmonii. Pisała o kobietach rozdartych, niekoniecznie ofiarach, lecz postaciach złożonych i sprawczych. O mężczyznach w kryzysie i o dzieciach zdolnych do okrucieństwa, ale przede wszystkim bardziej złożonych, niż to się wydaje dorosłym. Choć tworzyła w ubiegłym stuleciu, poruszane przez nią zagadnienia są dziś wyjątkowo aktualne. W epoce społecznych masek i cyfrowych filtrów jej literatura zyskała nową ostrość.
„Niebieskie soczewki” pokazują, że największe zagrożenie wcale nie musi leżeć w tym, co najmniej nam znane. Przeciwnie, czai się w rodzinach, w partnerach i w nas samych. „Czarodziejka niepokoju – uśmiecha się łagodnie, gdy w twoim świecie pękają ściany” – opisał kiedyś twórczość du Maurier jeden z krytyków. I chyba miał rację.
