Zatrzymany przez Służbę Kontrwywiadu Wojskowego pracownik MON podejrzewany o szpiegowanie na rzecz Rosji był długoletnim pracownikiem resortu. A to mogło tylko zwiększyć skalę wyrządzonych przez niego szkód.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękuję, że nas czytasz
Foto: Newsweek
3 lutego Służba Kontrwywiadu Wojskowego zatrzymała w Warszawie wieloletniego cywilnego pracownika Ministerstwa Obrony Narodowej podejrzewanego o współpracę z obcym wywiadem. Do zatrzymania doszło w godzinach porannych na terenie resortu. Równolegle służby przeszukały miejsce zamieszkania mężczyzny oraz zabezpieczyły znalezione tam elektroniczne nośniki danych.
Zatrzymany to 60-letni pracownik cywilny. Z MON był związany od wielu lat, początki jego kariery zawodowej sięgają jeszcze lat dziewięćdziesiątych. Oznacza to, że posiadał nie tylko formalny dostęp do dokumentów i systemów informacyjnych, lecz także rozległą wiedzę o funkcjonowaniu resortu, jego strukturze, procedurach decyzyjnych oraz wewnętrznych mechanizmach planistycznych.
Polowanie na szpiega w MON
Służba Kontrwywiadu Wojskowego rozpracowywała podejrzanego przez wiele miesięcy. Taki tryb działania jest standardem w sprawach o charakterze kontrwywiadowczym, w których celem nie jest wyłącznie zatrzymanie jednej osoby, lecz także rozpoznanie sposobu jej działania, kanałów kontaktu z obcymi służbami oraz zakresu przekazywanych informacji. Zatrzymanie następuje zazwyczaj dopiero w momencie, gdy materiał dowodowy jest kompletny, a dalsze monitorowanie nie przynosi już istotnych korzyści operacyjnych.
Zakres informacji, do których mógł mieć dostęp pracownik MON, obejmował nie tylko konkretne dokumenty, lecz także analizy i opracowania dotyczące bezpieczeństwa państwa. W praktyce oznacza to możliwość pozyskiwania danych związanych z planowaniem obronnym, oceną zagrożeń, kierunkami modernizacji sił zbrojnych, a także z bieżącą współpracą sojuszniczą w ramach NATO. Tego rodzaju wiedza ma szczególną wartość operacyjną, ponieważ pozwala obcemu wywiadowi lepiej zrozumieć realne zdolności państwa, a nie jedynie jego deklaracje polityczne.
W kontekście trwającej wojny rosyjsko-ukraińskiej oraz zwiększonej aktywności militarnej w regionie Europy Środkowo-Wschodniej informacje dotyczące logistyki, mobilizacji, infrastruktury wojskowej i odporności państwa na działania hybrydowe mają kluczowe znaczenie. Dostęp do ocen wewnętrznych i analiz pozwala przeciwnikowi identyfikować potencjalne słabe punkty systemu obronnego, przewidywać reakcje decydentów oraz dostosowywać własne działania polityczne i wojskowe.
Jak działa szpieg?
Mechanizm działania agentów funkcjonujących wewnątrz administracji państwowej znacząco różni się od schematów znanych z filmów o Jamesie Bondzie i Ethanie Huncie czy z Garym Conwayem. Współczesne szpiegostwo nie polega na fizycznym wynoszeniu dokumentów, spektakularnych strzelaninach, samochodowych pościgach czy eliminowaniu przeciwników w widowiskowy sposób. Takie obrazy funkcjonują tylko w kulturze i nie odzwierciedlają rzeczywistości pracy agentów. Dla obcego wywiadu ważne jest nie tylko to, co znajduje się w dokumentach, lecz także to, co pomija się w komunikacji wewnętrznej, jakie decyzje są odkładane, jakie osoby mają realny wpływ na przebieg procedur. Informacje te są następnie konfrontowane z innymi źródłami — otwartymi, niejawnie uzyskanymi, a także wywiadowczymi — w celu budowy spójnego obrazu rzeczywistości decyzyjnej państwa.
Podobnie istotne jak same dokumenty są opinie, nastroje w instytucji oraz wewnętrzne spory między pracownikami. Szpieg, który obserwuje otoczenie i zna strukturę zależności, dostarcza wywiadowi informacji o tym, jak podejmowane są decyzje, kto faktycznie ma wpływ, a kto tylko nominalnie pełni funkcję kierowniczą. Takie dane pozwalają ocenić nie tylko merytoryczną wartość dokumentów, lecz także potencjalną skuteczność polityki czy planów operacyjnych w praktyce.
Jak stać się szpiegiem?
Proces rekrutacji takich osób jest zwykle długotrwały i przebiega etapami. Agent nie zostaje zwerbowany ad hoc, jak to często widać w filmach. W grę wchodzi stopniowe budowanie relacji, zdobywanie zaufania oraz tworzenie zależności, które z biegiem lat prowadzą do coraz głębszego zaangażowania w przekazywanie informacji. Rekrutacja może opierać się na kontaktach zawodowych, towarzyskich, wspólnych projektach, a także obserwacji psychologicznej. Sprawdzane są słabości, nałogi, frustracje, ambicje i motywacje potencjalnego agenta.
Te są bardzo zróżnicowane i nie zawsze mają charakter finansowy. W wielu przypadkach kluczową rolę odgrywają czynniki psychologiczne, takie jak poczucie niedocenienia, marginalizacji w strukturach instytucji, frustracja zawodowa, chęć uzyskania władzy lub prestiżu, a także błędna ocena znaczenia przekazywanych informacji.
W innych przypadkach wykorzystuje się szantaż, kompromitujące sytuacje lub presję osobistą, które zmuszają osobę do współpracy. Często agent sam nie postrzega swoich działań jako zdrady, a jest przekonany, że przekazywane informacje mają ograniczone znaczenie lub że działanie to nie niesie bezpośredniego zagrożenia dla państwa.
Dla kontrwywiadu kluczowe jest zrozumienie wszystkich tych mechanizmów. Wiedza o sposobie działania agenta pozwala rozpoznać wzorce zachowań, przewidywać dalsze kroki i minimalizować szkody, zanim informacje zostaną wykorzystane przez obcy wywiad. W praktyce oznacza to, że wykrycie szpiegostwa to nie tylko zatrzymanie osoby z nośnikiem danych, lecz przede wszystkim rozpracowanie sieci, sposobów kontaktu i metod przekazywania informacji, co w długiej perspektywie stanowi najważniejszy element bezpieczeństwa państwa.
Co po szpiegu?
Z punktu widzenia państwa każdy ujawniony przypadek szpiegostwa wiąże się z koniecznością przeprowadzenia szerokiej analizy skutków. Obejmuje ona przegląd procedur bezpieczeństwa, ocenę zakresu potencjalnego wycieku informacji oraz audyt decyzji podejmowanych w okresie aktywności podejrzanego. W ramach współpracy sojuszniczej oznacza to również informowanie partnerów i weryfikację mechanizmów ochrony wspólnych danych, co ma bezpośredni wpływ na poziom zaufania w ramach struktur NATO.
Jednocześnie samo ujawnienie i neutralizacja działalności szpiegowskiej świadczy o aktywności i skuteczności krajowych służb kontrwywiadowczych. Prowadzenie wielomiesięcznego rozpracowania w środowisku tak wrażliwym jak resort obrony wymaga zaawansowanych zdolności operacyjnych, analitycznych i prawnych. Widać znaczną poprawę w funkcjonowaniu służb w porównaniu z czasami rządów Prawa i Sprawiedliwości. Bo wówczas skandali było za dużo. W 2017 r. stała się rzecz niespotykana w historii światowych wywiadów. Instytut Pamięci Narodowej ujawnił dokumenty zawierające nazwiska dawnych współpracowników i pracowników polskiego wywiadu. Główną rolę odegrał Sławomir Cenckiewicz, człowiek Macierewicza, były likwidator WSI. Ujawniono dane niemal 2 tys. osób. Ok. 400 z nich to obcokrajowcy, którzy nadal zamieszkują państwa, przeciw którym szpiegowali.
Funkcjonariusze uważają, że to sygnał dla obecnych współpracowników, że Polska nie zadba o nich, po zakończonej współpracy. Według naszych rozmówców w ciągu kilku lat została rozłożona na łopatki wieloletnia praca polskiego wywiadu, a wielu współpracowników zostało wystawionych na niebezpieczeństwo. Na szczęście sytuację udało się opanować.
Jednym z kluczowych czynników oceny pracy kontrwywiadu wojskowego jest brak przecieków i publicznych skandali dotyczących prowadzenia operacji, czego wcześniej nie było. W porównaniu do innych państw regionu polska SKW utrzymuje wysoki poziom dyskrecji przy ujawnianiu informacji o prowadzonych działaniach. Przy tym służby prasowe regularnie informują o sukcesach.
