Minister Waldemar Żurek ma argumenty moralne i prawne, ale na dłuższą metę w ten sposób nie rozwiąże problemów z praworządnością.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
Minister sprawiedliwości Waldemar Żurek odwołał w poniedziałek rano kolejnych 25 prezesów i wiceprezesów sądów. Wszyscy to albo neo-sędziowie, albo sędziowie, którzy podpisali listy poparcia do nowej, utworzonej w wyniku ustawy przygotowanej w kancelarii prezydenta Dudy, Krajowej Rady Sądownictwa, w całości wybieranej przez Sejm, co zdaniem większości autorytetów prawniczych czyni z niej organ sprzeczny z konstytucją.
Żurek odwołał 25 sędziów wbrew negatywnej opinii odpowiedniego dla danego sądu kolegium sądów okręgowych, choć zgodnie z zapisami obecnie obowiązującej ustawy o sądach powszechnych minister powinien uzyskać taką zgodę, by odwołać prezesa lub wiceprezesa sądu. Politycy PiS zarzucają Żurkowi bezprawne działanie i dają do zrozumienia, że w przyszłości poniesie jego konsekwencje. Najbardziej zaangażowani zwolennicy KO piszą z zachwytem na portalu X o „Żurku z jajkiem”, który nie boi się usuwać „pisowskich sędziów” i zdecydowanie „przywracać praworządność” bez oglądania się na przesadny legalizm.
Co z tego wszystkiego zrozumie wyborca niezaangażowany w polityczny spór – jeśli w ogóle w sytuacji, gdy media żyją ciągle rosyjską prowokacją, zauważy ruch ministra sprawiedliwości? Można obawiać się, że głównie to, że wokół wymiaru sprawiedliwości ciągle toczy się konflikt, którego końca nie widać. I niestety działania ministra Żurka – choć stają za nimi konkretne racje moralne i prawne – nie przybliżają nas do systemowego rozwiązania problemów wymiaru sprawiedliwości i praworządności.
Szukając prawnej możliwości
Wbrew temu, co PiS krzyczy o bezprawiu, Żurek nie działa jawnie łamiąc lub ignorując ustawę. Za jego decyzją stoją prawne argumenty. Zgodnie ze wspomnianą ustawą o sądach powszechnych, w sytuacji, gdy kolegium nie zgadza się z wnioskiem ministra sprawiedliwości o odwołanie prezesa lub wiceprezesa sądu, to może się on odwołać od tej decyzji do KRS. Jeśli KRS nie przychyli się decyzji kolegium sądu, jeśli nawet nie wyda żadnej decyzji w tej sprawie w ciągu trzydziestu dni od odwołania złożonego przez ministra, to może on odwołać prezesa sądu wbrew sprzeciwowi kolegium.
Żurek argumentuje, że w sytuacji, gdy w Polsce nie ma legalnej, zgodnej z ładem konstytucyjnej KRS, to minister nie musi się odwoływać do Krajowej Rady i może odwołać sędziego wbrew decyzji kolegium. Inaczej mówiąc: skoro minister może odwołać prezesa lub wiceprezesa sądu wbrew opinii odpowiedniego kolegium, chyba że zgody nie wyrazi na to KRS, to tak długo, jak nie ma prawidłowo działającej w ramach konstytucji KRS, minister może tu działać wedle swojego uznania.
Tym bardziej, to drugi argument Żurka, że w wyniku reform PiS regionalne kolegia sędziów przestały być de facto organem samorządu sędziowskiego. Od 2020 r. zasiadają w nich prezesi sądów, a nie osoby wybierane przez zgromadzenia sędziów. A że dzięki reformom Ziobry ministerstwo uzyskało duży, arbitralny wpływ na wybór sędziów, to kolegia bardziej reprezentują głos resortu sprawiedliwości niż oddolny głos środowiska sędziowskiego.
Jak dalece te argumenty są przekonujące? Wszystko zależy od tego, kogo spytamy. Dla wyborców PiS te uzasadnienia to prawne sztuczki mające przykryć arbitralne działanie ministra wymierzone w sędziów, z którymi znajduje się w konflikcie. Argumenty Żurka, zwłaszcza na temat braku działającej KRS, mają jednak prawne podstawy, na problemy ze statusem nowej KRS zwraca uwagę wiele wyroków europejskich trybunałów.
Niestety, po ośmiu latach swoich rządów PiS – wprowadzając szereg niekonstytucyjnych rozwiązań i rozmontowując sąd konstytucyjny – doprowadził państwo do stanu tak głębokiego chaosu prawnego, że często trudno przywrócić jest stan konstytucyjny, trzymając się ściśle przepisów każdej ustawy, często konieczne jest szukanie prawnych możliwości, np. przez odważną interpretację istniejących ustaw.
Co zrobić z neosędziami?
Interpretacja Żurka z pewnością nie przekona wszystkich, pojawi się też pytanie, czy warto jest uruchamiać aż taką prawną ekwilibrystykę, by odwołać 25 prezesów i wiceprezesów sądów. Żurek, odkąd został ministrem sprawiedliwości, argumentuje, że usunięcie neosędziów, bądź sędziów, którzy włączyli się w proces tworzenia neo-KRS, podpisując listy poparcia dla kandydatów do tego ciała, jest konieczne dla przywrócenia zaufania obywateli do wymiaru sprawiedliwości i do zagwarantowania, że nikt nie będzie sabotował reform koniecznych do przywrócenia praworządności.
Żurek stoi na stanowisku, że sędziowie, którzy uczestniczyli w postępowaniach konkursowych przed nową KRS, lub podpisywali listy poparcia, naruszyli polską konstytucję, z którą nowa, prezydencka ustawa o KRS była w oczywisty sposób sprzeczna. Na argument, że ustawa została przyjęta w prawidłowy sposób przez Sejm i Senat, została podpisana przez prawidłowo wybranego prezydenta i nigdy nie została zakwestionowana przez Trybunał Konstytucyjny, Żurek odpowiada, że wprowadzając do niego sędziów dublerów PiS i sędzia Przyłębska odebrali Trybunałowi cechy niezawisłego sądu, co znów potwierdzają wyroki europejskich sądów. Sędziowie w tej sytuacji mieli więc obowiązek stosować konstytucję bezpośrednio.
Znów, te argumenty będą przekonujące dla jednej części politycznego sporu. Stanowisko, że wszyscy neosędziowie i sędziowie zaangażowani w stworzenie nowej KRS złamali konstytucję i powinni ponieść tego konsekwencje jest bardzo pryncypialne, nawet wśród zwolenników obecnego rządu. Stoją za nim mocne racje moralne i bardziej dyskusyjne prawne argumenty, pojawia się jednak pytanie o pragmatykę takiego podejścia.
Problem trzeba rozwiązać systemowo
A to jest kluczowa perspektywa z punktu widzenia większości Polaków, którzy chcą, by spór w sądownictwie o to, kto jest, a kto nie jest sędzią, się w końcu skończył i by władza zajęła się tym, by sądy zaczęły działać sprawniej. Ostatnie decyzje ministra Żurka nie kończą sporu o praworządność, otwierają jego nowy rozdział. PiS będzie je kontestował jako prześladowanie „prawdziwie niezależnych” sędziów przez rząd Tuska i pewnie dążył do ich odwrócenia, jeśli wróci do władzy.
Odwołania nie likwidują też problemu nowej KRS i statusu powołanych przez nią sędziów. To może zrobić tylko ustawa. A tej nie będzie tak długo, jak długo obecny obóz rządowy nie będzie miał swojego prezydenta lub większość łamiącą weto – czego nic nie zapowiada w najbliższych latach. Inny wariant to zrozumienie przez obóz PiS – lub przynajmniej prezydenta Nawrockiego – że reforma KRS w tym kształcie była błędem, który trzeba skorygować choćby tak, by uwzględnić wskazania europejskich trybunałów. Znów, nic dziś nie daje nadziei na taki rozwój wypadków.
Trudno nie zgodzić się z tym, że sędziowie najbardziej zaangażowani w wątpliwie konstytucyjne reformy Ziobry powinni być odsuwani od funkcji prezesów sądów i innych. Jak takie działania nie byłyby słuszne i satysfakcjonujące dla elektoratu koalicji, to nie rozwiązują one jeszcze systemowo problemów z praworządnością, jakie obecny rząd odziedziczył po poprzednim.