Mówiono o niej: „najlepszy towar eksportowy PRL”. Tajemnicze zniknięcie Barbary Brylskiej

Faraon i kapłanka Kama

– Basia Brylska była najpiękniejszą dziewczyną w warszawskiej PWST – mówi Daniel Olbrychski. – Studiowaliśmy na jednym roku i byliśmy w jednej grupie. Kochałem się w niej i nie miałbym nic przeciwko romansowi, ale czułem, że nie mam u niej szans. Byłem nieśmiały, ryży i mało wyrazisty, a na naszym roku było kilku przystojnych chłopców, m.in. Jurek Zelnik. Co oczywiście nie przeszkadzało mi o niej marzyć i walczyć o jej uwagę. Na początku studiów dostałem rolę Rafała Olbromskiego w „Popiołach” Andrzeja Wajdy. Codziennie rano wsiadałem na rower i gnałem na Powązki, gdzie ćwiczyłem jazdę konną. Po treningu opłukiwałem się zimną wodą ze szlauchu i pędziłem do szkoły teatralnej. Wiedziałem, że spotkam tam Basię, i chciałem dla niej dobrze wyglądać. Kiedyś podczas porannych zajęć z teorii zasnąłem na jej ramieniu. Śniłem szczęśliwy, zaplątany w jej włosach – wspomina aktor.

Mało brakowało, a Barbara nigdy nie trafiłaby do szkoły teatralnej. Miała zadatki na gimnastyczkę, należała do łódzkiego klubu sportowego Włókniarz. Kiedy kariera sportowa nie wypaliła, zdała do Liceum Sztuk Plastycznych i planowała studia w Akademii Sztuk Pięknych. W napisanej przez Barbarę Rybałtowską książce biograficznej „Barbara Brylska w najtrudniejszej roli” wspomina, że do szkoły teatralnej wypchnęła ją dyrektorka liceum. Była pod wrażeniem jej występów w szkolnym przedstawieniu i przekonała ją, że jest stworzona do aktorstwa.

Zanim jednak Basia zaczęła studia w PWST, miała epizod z modelingiem i przez kilka tygodni pracowała jako spikerka w TVP. Już wtedy była mężatką. Jej pierwszy mąż, dużo od niej starszy inżynier Jan Borowiec, wypatrzył ją w pociągu, kiedy wracała ze szkolnej wycieczki.

– Kiedy zostaliśmy parą, Basia była w separacji – opowiada Jerzy Zelnik. – Ćwiczyliśmy różne scenki teatralne. Podczas jednej z prób zbliżyliśmy się do siebie. Byłem dumny, że mnie wybrała. Przed całym światem obnosiłem się z naszym związkiem. Nie miałem o tym pojęcia, ale przeczytałem gdzieś, że to Basia załatwiła mi główną rolę w filmie „Faraon”. Coś mogło w tym być, bo najpierw ona przeszła przez wieloetapowy casting, a potem – gdy już rolę kapłanki Kamy miała w kieszeni – ponoć namówiony przez nią reżyser Jerzy Kawalerowicz zaprosił mnie na zdjęcia próbne. Dostałem rolę Ramzesa XIII i przez pół roku kręciliśmy zdjęcia m.in. w Egipcie, Bucharze i na pustyni Kyzył-kum. Sceny z udziałem Basi jako kapłanki Kamy były kręcone w atelier. Nasz związek nie przetrwał oddalenia. Kiedy film trafił na ekrany i odniósł sukces, nie byliśmy już razem. Mimo to pojechaliśmy wspólnie reklamować „Faraona”, m.in. w Ameryce Południowej. Po jednym z wywiadów w telewizji w Sao Paulo usłyszeliśmy, że właśnie obejrzało nas 40 mln widzów! – wspomina Zelnik.

Po latach okazało się, że „Faraon” był jednym z najbardziej dochodowych polskich filmów. I stał się trampoliną do sukcesu Barbary Brylskiej, którą nazwano wtedy najlepszym towarem eksportowym PRL. Filmowcy z Brazylii, Teheranu czy Zurychu mieli problem z wymówieniem jej nazwiska, została więc ochrzczona polską BB. Daniel Olbrychski przekonuje jednak, że była lepszą aktorką od Brigitte Bardot. Nic dziwnego, że – jako brzdąkająca na lutni Krzysia Drohojowska z „Pana Wołodyjowskiego” Jerzego Hoffmana – zyskała uwielbienie widzów. Wygrała potem ogólnopolski plebiscyt na rolę Oleńki w „Potopie”. – Niestety, Jurek szukał kogoś młodszego – mówi Daniel Olbrychski, odtwórca roli Kmicica. Oleńką została Małgorzata Braunek, z którą później los ją tragicznie związał.

Zdrady i romanse

W biografii „Barbara Brylska w najtrudniejszej roli” Jerzy Hoffman przyznaje, że na początku kariery sława uderzyła jej do głowy. Podczas kręcenia scen kuligu w Bieszczadach (kiedy Wołodyjowski oświadcza się Krzysi), zamiast się skupić na roli, robiła zdjęcia reżyserowi i ekipie. Na plan zabrała pudla, który kręcił się wszystkim pod nogami i przeszkadzał w skupieniu. Skarżyły się też na nią garderobiane i charakteryzatorki, wobec których miała się zachowywać szorstko i niegrzecznie. Hoffman przyznaje jednak, że kiedy po 10 latach grała u niego w serialu „Do krwi ostatniej”, była już inną osobą: skupioną na roli profesjonalistką. Znała swoją wartość, ale już nie było w niej cienia wyniosłości.

Jako polska BB grała w filmach bułgarskich, jugosłowiańskich, czechosłowackich, kręconych w NRD. Ale przede wszystkim miała na koncie rolę w kultowym w krajach byłego ZSRR filmie „Ironia losu”. Fabuła komedii jest prosta: nadużywający alkoholu główny bohater wsiada nie do tego co trzeba samolotu i ląduje zamiast w Moskwie w Leningradzie. A tam zgadza się wszystko: nazwa ulicy, numer mieszkania. Nawet klucz pasuje. Tyle że mieszka tam piękna Nadia, grana przez Brylską. Za tę rolę dostała – jako pierwsza cudzoziemka w historii – nagrodę państwową ZSRR. Zwyciężyła też w ogłoszonym przez czechosłowackie czasopismo „Kvety” plebiscycie na najpopularniejszą aktorkę krajów socjalistycznych. „Ironia losu” do dziś – niczym u nas „Kevin sam w domu” – w każdy wieczór sylwestrowy jest pokazywana w rosyjskiej telewizji.

– Kiedy poznałyśmy się w latach 70., Basia była wielką gwiazdą – mówi Irena Strzałkowska, producentka filmowa i prezeska Krajowej Izby Producentów Audiowizualnych. – Widzowie, szczególnie Rosjanie, uwielbiali ją i jako megagwiazdę traktowali z nabożnym uwielbieniem. Prywatnie była ciepła i bezpośrednia. Z drugim mężem, przystojnym ginekologiem Ludwikiem Kosmalem, stanowili piękną parę. Byli bardzo towarzyscy. Ludwik był zapalonym myśliwym, a Basia świetnie przyrządzała upolowaną przez niego zwierzynę. Robiła np. najlepszy rosół świata z bażanta. Pamiętam, że po jednym ze spotkań Ludwik podarował nam zająca. Wyszliśmy, zapominając – trochę celowo – o podarunku. Byliśmy na dole wieżowca, w którym mieszkali, i nagle usłyszeliśmy z góry wrzask. Z okna wystawał Ludwik trzymający w garści truchło zająca. Chciał nam je zrzucić przez okno. Nie było wyjścia, musieliśmy po nie wrócić. Pamiętam też, że Basia uwielbiała ręczne robótki. Była w ciąży, kiedy zaczęła dziergać dla mnie poncho. Kończyła je w szpitalu, niedługo po porodzie. Siostra przyjaciela była pielęgniarką i wpuszczała mnie do niej, na oddział. Była szczęśliwa i wpatrzona w córeczkę, małą Basiunię – wspomina Strzałkowska.

Dziewięć lat później urodziła syna, Ludwika juniora, ale jej małżeństwa nie udało się utrzymać. Ludwik senior w biografii Brylskiej przyznaje, że presja jej sławy zmuszała go do ciężkiej pracy. Zaliczał kolejne specjalizacje, ale złośliwi i tak mówili, że zrobił karierę, bo pacjentki przychodziły do męża Brylskiej. Z czasem w jego życiu pojawił się alkohol i kobiety. Tłumaczył, że w ten sposób uciekał z małżeństwa, w którym nie czuł się doceniany. Barbara też chciała uciec – zakochała się w amancie filmu bułgarskiego Stefanie Danaiłowie. Potem jej serce skradł młodszy od niej, przystojny Ruben, dla którego latała z Warszawy do Erewania i Tbilisi.

I on z trudem przyjmował jej sławę w demoludach, która miała też swoją ciemną stronę. W jednym z wywiadów wspominała np. pobyt w hotelu w Odessie. Jej strój – miała na sobie spódniczkę z odkrytymi kolanami – wzbudził wściekłość sprzątaczek, które uznały to za obrazę radzieckich kobiet. Musiała uciekać: wykonywały w jej kierunku obraźliwe gesty, wreszcie ją opluły. Podobnie, tym razem na noszony przez nią skórzany kapelusz, zareagowała rosyjska ekspedientka w spożywczaku. Jako obywatelka przodującego kraju odmówiła obsłużenia – jak to ujęła – zagranicznej reakcjonistki.

Odejść w cień

Po przełomie 1989 r. polskie kino miało dla niej coraz mniej propozycji. Tylko Rosjanie nie dawali jej o sobie zapomnieć, zapraszali ją na festiwale i spotkania z publicznością. W 1990 r. w samolocie do Odessy spotkała byłą żonę Juliusza Machulskiego, Lizę. Pokazała jej zdjęcie siedemnastoletniej córki, Basiuni. Liza – wówczas przedstawicielka francuskiej agencji modelek – nalegała, żeby Basiunia zajęła się modelingiem. Na wybieg trafiła dwa lata później, po maturze. Na krótko zamieszkała w Paryżu, dostała kontrakt w Japonii, potem miały być wybiegi w Nowym Jorku, we Włoszech i Anglii. Fortuna jej sprzyjała: była nie tylko obiecującą modelką, ale też kandydatką do roli Heleny w „Ogniem i mieczem” Jerzego Hoffmana.

W połowie maja 1993 r. pojechała do Łodzi, gdzie grała w filmie dyplomowym znajomego adepta reżyserii. Razem z nią w filmie występował syn Małgorzaty Braunek, Xawery Żuławski. W sobotę wracali do Warszawy jego samochodem. Ksawery prowadził. Przed południem Barbara odebrała telefon. Dzwonił ktoś ze szpitala w Brzezinach. Powiedział: – Pani córka nie żyje. Zginęła w wypadku samochodowym.

W książce biograficznej Brylska wspomina, że zaczęła krzyczeć: „Basia nie żyje! Ja nie chcę żyć!”. Syn, kilkuletni Ludwik, przylgnął do niej, płacząc: „Nie umieraj, mamo! Żyj dla mnie, mamo!”.

Xawery Żuławski nie ucierpiał w wypadku. Przyjechał do niej tego samego dnia. Szlochając, padli sobie w ramiona. Barbara pocieszała go. Wiedziała, jak strasznym obciążeniem będzie poczucie winy i jak trudno będzie mu z tym żyć. Niedługo później Jerzy i Walentyna Hoffmanowie zawieźli ją do Ireny Strzałkowskiej. Irena przygotowała obiad. Kiedy usiedli do stołu, Barbara położyła koło talerza zdjęcie córki.

Po pogrzebie Daniel Olbrychski wysłał jej telegram: „Basiu, żyj!”.

Przez kolejne lata usiłowała żyć i grać. Ale telefon przestał dzwonić. Docierały do niej informacje, że ekipy na planach nie chciały mieć w swoim gronie osoby w tak ciężkiej żałobie. – To, że do końca nie zwariowałam, zawdzięczam synowi – powiedziała w jednym z wywiadów. Jej kariera drgnęła po 2000 r., ale – co przyznaje Irena Strzałkowska – nie było dla niej ciekawych ról. Epizodycznie pojawiała się w serialach „Na dobre i na złe” i „Samo życie”. Swój warsztat aktorski mogła pokazać jedynie w reżyserowanym przez Bogusława Lindę filmie „Jasne błękitne okna”. – Praca z panią Barbarą to była czysta przyjemność – mówi występująca w produkcji Beata Kawka. – Czas wielkich aktorek mija, a ona – obok Beaty Tyszkiewicz czy Poli Raksy – była jedną z tych największych. Zawsze świetnie przygotowana, skupiona i cierpliwa, na planie pokazywała ogromną kindersztubę. Miała klasę, ale nie była wyniosła. Lubiłam z nią rozmawiać. Nie wiedziałam, że tragicznie straciła córkę. Płakałyśmy obie, kiedy mi o tym opowiedziała. Wspomniała też o synu. Miała wyrzuty sumienia, że pogrążona w żałobie nie zawsze była dla niego wsparciem.

Po roli u Lindy zagrała w sequelu radzieckiej komedii „Ironia losu”. Zaproszono ją jeszcze do jury wyborów Miss Ukrainy, została ikoną piękna instytutu fitness, a młody ogrodnik wyhodował gladiolę i nazwał ją jej imieniem. Jednak z trudnością odnajdywała się w świecie internetu, klików i fake newsów. W jednej z bulwarówek pojawił się – rzekomo udzielony przez nią – wywiad pt. „Podarowałam dziewictwo nieznajomemu”. Po publikacji wstydziła się wyjść z domu. Sąsiadki nie odpowiadały na jej „dzień dobry”. Z każdym dniem bardziej zamykała się przed światem. Nie pojawiła się np. na poświęconym jej spotkaniu pod hasłem „Heroina polskiego kina”. Widowni licznie zgromadzonej w jednym z teatrów musiały wystarczyć wspominki Ewy Szykulskiej i Magdaleny Zawadzkiej.

– Zobaczyłem ją jeszcze na imprezie z okazji rocznicy nakręcenia „Faraona” – mówi Jerzy Zelnik. – Była zdystansowana, nie rozmawialiśmy.

– Wielokrotnie dzwoniłem do Basi i zapraszałem do nas, na działkę. Bez powodzenia – przyznaje Daniel Olbrychski. – Rozmawiałyśmy rok temu – dodaje Irena Strzałkowska. – Obiecała, że się odezwie, ale zamilkła. Wiem, że ma problemy ze zdrowiem i rzadko wychodzi z domu.

Syn Barbary Brylskiej – który nie poszedł w ślady rodziców, działa w branży samochodowej – obiecuje, że przekaże mamie moją prośbę o rozmowę. Niestety, Barbara odmawia, tłumacząc, że jej czas w mediach się skończył.