Nazywają ich nosorożcami. „Ojcowie znacznie rzadziej »obrzydzają« dzieciom matki”

Na podstawie swoich wieloletnich obserwacji jestem skłonny twierdzić, że ojcowie znacznie rzadziej „obrzydzają” dzieciom matki w sytuacjach porozwodowych. W każdym przypadku zarówno rozwodzące się matki, jak i ojcowie powinni powstrzymać się od dewaluowania drugiego z rodziców w oczach najmłodszych. Takie zachowanie nie ma nic wspólnego z miłością do dziecka – wręcz przeciwnie, może spowodować nieodwracalne szkody emocjonalne w jego psychice.

Psycholog Maria Berlińska powiedziała, że w sytuacji konfliktu między rodzicami lepiej byłoby, gdyby dzieci trafiały do ojców, bo oni rzadziej alienują matki i manipulują wizerunkiem drugiego rodzica.

— Nie znałem tej opinii, ale w pełni się z nią zgadzam. Matki są znacznie bardziej emocjonalne w sytuacji rozstań niż ojcowie. Działają z bardzo osobistych pobudek, nie troszcząc się o dobro dzieci, bez kontroli wyrażają swoje negatywne emocje i własne zdanie o ojcu.

Jak określiłby pan matki, które nie radzą sobie ze swoimi emocjami w takich sytuacjach?

— Wszystko zależy od typu osobowości matki. Jednak ewidentnie nienawistna, dewaluująca, niszcząca postawa matki wobec byłego partnera oraz manipulowanie uczuciami i przekonaniami dzieci powinny być diagnozowane przez specjalistów i brane pod uwagę przez sąd.

Wielu mężczyzn liczy na to, że kiedy dzieci dorosną, będą chciały poznać prawdę. Jak często tak się dzieje?

— Niestety niezbyt często. Dlatego jest to zadanie, które proponują im terapeuci. Kiedy ktoś trafia na psychoterapię i okazuje się, że pochodzi z rozbitej rodziny, a od rozwodu nie miał styczności z ojcem czy z matką, terapeuci z reguły namawiają go do próby nawiązania kontaktu, spotkania i porozmawiania z drugim rodzicem – aby poznać jego wersję wydarzeń.

Chcą rozmawiać po latach?

— Raczej nie. Wiele osób mówi: „Ojciec jest już stary i nie będę go przepytywać”. A ja wtedy mówię: „To zabierz go na wakacje albo chociaż na weekend. Tylko tyle. Poznacie się, a nawet jeśli nie dowiesz się wszystkiego o jego motywach i opiniach dotyczących rozwodu, to warto skorzystać z okazji, by spojrzeć na niego własnymi oczami”.

Co traci dziewczynka, która wychowuje się bez ojca, a co traci chłopiec?

— Chłopiec traci przede wszystkim wzorzec męskości i kompetencje wewnętrzne, które pomagają mu funkcjonować w męskim świecie, a także w kontaktach z kobietami. Nie, nie chodzi o to, że wychowując się z jednym z rodziców, bezmyślnie asymilujemy wzorce, ale są one ważnym punktem, do którego z biegiem lat możemy się odnieść także w sposób krytyczny.

Podobnie dzieje się z dziewczynką, której brakuje wyjściowego wzorca mężczyzny, kogoś, kto pokaże jej, jakie ryzyko i jaki zysk wiążą się z relacją z drugą płcią. Ojciec nie musi być idealny, podobnie jak jego relacja z matką dziewczynki, ale pozwoli jej się do czegoś odnieść i ewentualnie od czegoś się odbić.

Temat ojców walczących o własne dzieci to dla wielu pole minowe, na które lepiej nie wchodzić. Z czego to wynika?

— Brakuje ogólnego, obiektywnego obrazu sytuacji, przez co dyskusje skupiają się na poszczególnych przypadkach – a jak wiadomo, przykładami można udowodnić każdą tezę. Tylko to do niczego nie prowadzi. Jedynie rzetelnie zgromadzona i jasno przekazana wiedza na ten temat mogłaby zmienić powszechne, stereotypowe przekonania i ułatwić sądom orzekanie, które zapobiegłoby krzywdzie dzieci. Fakt, że ojcowie chcą się opiekować swoimi dziećmi, a nawet o to walczą, jest bezcenny i zasługuje na wsparcie, a nie na tłumienie przez niesprawiedliwe wyroki i nieprzestrzeganie rozstrzygnięć sądów rodzinnych przez matki, którym przyznano opiekę po rozwodzie.

Wiele osób wciąż jest jednak przekonanych, że pozycji matki nie można podważać.

— Opinia publiczna wciąż tkwi w starym, nieracjonalnym przeświadczeniu, że mama jest zawsze najlepsza dla dzieci. W wielu przypadkach to się jednak nie sprawdza – mówię to odpowiedzialnie jako terapeuta. Ojcowie chcą się opiekować dziećmi i potrafią wychowywać je z dużym pożytkiem. Z pewnością negatywne wzorce osobowości, problemy i traumy dotyczą także mężczyzn i ojców. Zawodowe doświadczenie podpowiada mi jednak, że może ich być więcej wśród kobiet, bo patriarchalne stereotypy kulturowe, ideologie i systemy nadal traumatyzują kobiety, a idealizują mężczyzn.

Jak to możliwe?

— Kobiety zdecydowanie częściej noszą w sobie niesłuszne poczucie, że nie zasługują na miłość. Jest to związane z powszechnym, anachronicznym przekonaniem, że syn jest bardziej pożądanym potomkiem niż córka. W efekcie matki często nadmiernie lgną do dzieci, nieświadomie traktując je jako zastępcze źródło bezwarunkowej miłości, której same nie otrzymały od rodziców. Zapewne dlatego wielu matkom tak trudno rozstawać się z dziećmi – także w sytuacjach rozwodowych.

Skoro mężczyźni stali się bardziej świadomi swojej roli ojca, to czy rola matki także się zmieniła w ostatnich latach?

— Kobiety poszły w drugą stronę. Część z nich, życiowo samodzielnych, dobrze sytuowanych ekonomicznie i społecznie, chce się uwolnić od tego stereotypu. Coraz więcej młodych kobiet rezygnuje z tradycyjnej roli matki, słusznie postrzegając ją jako zdominowaną przez patriarchalne normy i przekonania, które je uprzedmiotawiają. Wśród tych przekonań jest również to, że tylko kobiety nadają się do wychowywania dzieci.

Fragment książki „Nosorożec. O ojcach walczących o relacje z dziećmi” Marty Kawalec wydanej przez Wydawnictwo Otwarte. Tytuł, lead i skróty od redakcji „Newsweeka”. Książkę można kupić tutaj.

Wojciech Eichelberger — psycholog i psychoterapeuta, współtwórca pierwszych ośrodków psychoterapii w Polsce. Prowadzi Instytut Psychoimmunologii (IPSI) w Warszawie.