Przegrana Rafała Trzaskowskiego w wyborach prezydenckich generuje kolejne polityczne wstrząsy. Kaczyński występuje z propozycją rządu technicznego, Tusk zapowiada wniosek o wotum zaufania, a Hołownia odpowiada „nie tak szybko, najpierw zastanówmy się, co rząd ma robić dalej”.
W ostrym tonie zmiany kursu domaga się też kandydatka Nowej Lewicy na prezydentkę Magdalena Biejat. Politycy PSL – Marek Sawicki, wicemarszałek Senatu Michał Kamiński – żądają wręcz zmiany na stanowisku premiera. Coraz więcej komentatorów pisze o polskiej polityce, jakby zakładało, że najpóźniej jesienią 2027 czeka nas rząd Konfederacja-PiS.
Czy koalicja i rząd Tuska mogą jeszcze uniknąć tego scenariusza?
Nie chodzi tylko o to, kto jest premierem. Tusk próbuje przeciąć spekulację o kryzysie w koalicji błyskawicznym ruchem z wnioskiem o wotum zaufania. Ma to wymusić deklaracje poparcia ze strony koalicjantów, zamknąć dyskusje o odwracaniu sojuszy w obecnym Sejmie, wreszcie potwierdzić, że to Tusk i tylko on jest liderem cieszącym się pełnym zaufaniem całego swojego parlamentarnego zaplecza.
Ten ruch jest w pełni zrozumiały z punktu widzenia osobistych interesów politycznych Tuska. Z całą pewnością obecnej koalicji nie pomogą też ciągłe dyskusje o tym, czy premier sprawdza się jako lider, czy nie. Samo przegłosowanie wotum zaufania – w tej sytuacji będące formą szantażu wobec koalicjantów – w niczym jednak nie usunie przyczyn niepopularności obecnego gabinetu i nie zatrzyma dalszych spadków jego poparcia. A jeśli rządzący nie odwrócą tych trendów, to czeka nas scenariusz, kończący się rządem premiera Czarnka z kierującym gospodarką wicepremierem Mentzenem i prezydentem Nawrockim na Krakowskim Przedmieściu.
Tym bardziej że Tusk ma dziś wyraźny problem z wiarygodnością i nie zawsze potrafi najlepiej czytać polityczną sytuację. Nie docenił narastających wokół rządu negatywnych nastrojów i uwierzył, że spacerkiem, prowadząc wyciszoną kampanię kandydat KO, może wygrać wybory. Interwencje Tuska w końcówce kampanii z całą pewnością nie pomogły Trzaskowskiemu – wręcz przeciwnie.
Jednocześnie sama zmiana premiera nie wystarczy. Bo jeśli obecnie rządzący nie chcą powrotu PiS do władzy za najpóźniej dwa lata, to muszą zaproponować coś znacznie więcej niż nowe personalne otwarcie.
Po co jest ten rząd
Minimum są trzy kwestie. Po pierwsze nowa narracja, jasno artykułując to, po co jest ten rząd: komu służy, jaką wizję Polski realizuje, jakie ważne dla Polski sprawy zamierza załatwić w pozostałym mu czasie. Dziś takiej narracji nie ma.
Nie ma, bo historia, którą rząd opowiadał o sobie – też coraz mniej skutecznie – przez ostatnie dwa lata, została unieważniona przez wynik w wyborach. Główną racją istnienia rządu do niedzieli 1 czerwca było bowiem powstrzymywanie PiS przed powrotem do władzy, przywracanie naruszonych przez PiS standardów demokratycznego państwa prawa, wreszcie rozliczanie PiS za nadużycia i przestępstwa z lat 2015-23.
Ta misja szła ciężko już przed 2023 r. Ze względu na weto Dudy nie udało się naprawić sytuacji w sądownictwie i rozwiązać problemu tzw. neosędziów. Udało się dokonać zmiany na stanowisku prokuratora krajowego, ale jest ona kontestowana przez połowę sceny politycznej. Podobnie jak sposób przeprowadzenia zmian w TVP. Rozliczenia idą bardzo wolno i chaotycznie, czego najlepszym przykładem jest Marcin Romanowski atakujący rząd ze swojego wygnania na orbanowskich Węgrzech.
Wynik wyborów z 1 czerwca oznacza jednak, że projekt rozliczeń ostatecznie się kończy. Pokazuje też, że obecna koalicja nie spełnia się jako tama przed PiS – popierany przez wszystkie tworzące ją partie Trzaskowski przegrał z nieznanym przed wyborami, obciążonym potężnym biograficznym bagażem kandydatem PiS.
Potrzebna jest więc nowa opowieść. I strategiczna decyzja, w jaką stronę ma iść rząd, wokół jakich wartości ma budować swoje polityki: czy ma być bardziej socjaldemokratyczny czy liberalny gospodarczo czy ma realizować agendę społecznej modernizacji i praw człowieka, czy skupić się na tym, by w czasach geopolitycznego zamętu, gdy PiS i Konfederacja tak mocno stawiają na międzynarodówkę MAGA, być tą siłą, która dba o przyszłość Polski w zintegrowanej Europie.
Oferta dla młodych
Za tym muszą wyjść konkretne propozycje nastawione na dostarczanie konkretnych rozwiązań dla dobrze zidentyfikowanych grup elektoratu. Np. młodych. W drugiej turze Trzaskowski przegrał w grupie 18-39, choć w pierwszej turze Nawrocki radził sobie w niej znacznie gorzej niż kandydat KO. Obok rekordowego poparcia dla kandydatów na prawo od PiS to chyba największe zaskoczenie tych wyborów. To Platforma przez lata miała młodszy elektorat, PiS opierał swoje rządy głównie na prowincji i seniorach. Teraz dla młodego elektoratu to partia Tuska i jej rząd stają się coraz bardziej „dziaderskie” i obciachowe.
Rząd musi postawić na polityków realnie umiejących się komunikować z tym elektoratem i na polityki odpowiadające na jego problemy. Np. problem mieszkaniowy. Bo jak pokazuje względny sukces kandydatów lewicy w tych wyborach, zainteresowanie, jakie budzą kwestie podatku antyspekulacyjnego czy temat patodeweloperki wywołuje potężną społeczną emocję. Jest kilka jeszcze takich spraw, na których elektorat czeka od dawna: od kwestii opieki zdrowotnej, przez ustawę o asystencji osobistej i związki partnerskie, po obietnice związane z kwotą wolną i składką zdrowotną dla przedsiębiorców.
Dla zatrzymania scenariusza przyszłych rządów PiS konieczne jest zidentyfikowanie trzech, czterech kluczowych dla elektoratu kwestii, wokół których koalicja jest się w stanie porozumieć.
Nowa formuła kohabitacji
Oczywiście, wszystkie najlepsze nawet ustawy może zablokować prezydent Nawrocki. Rząd musi wymyślić nową formułę kohabitacji, bo stara – gramy na przeczekanie Dudy – zupełnie nie nadaje się do nowej rzeczywistości politycznej. Potrzebna jest taktyka, która albo zmusi Nawrockiego do podpisywania ustaw, albo radykalnie zwiększy polityczne koszty weta. Tak by rząd albo pokazał, że potrafi być sprawczy mimo prezydenta z przeciwnego obozu, albo przekonał opinię publiczną, że winę za paraliż państwa ponosi prezydent i jego obóz.
Jak to można zrobić? Minimum to przyjmowanie popularnych ustaw cieszących się szerokim społecznym poparciem. Warto sięgać po wsparcie organizacji obywatelskich, ale też w niektórych wypadkach po głosy opozycji w Sejmie. Nawrockiemu trudno będzie np. zawetować ustawę, za którą zagłosowała Konfederacja albo którą popierają środowiska rodziców osób z niepełnosprawnościami.
Jednocześnie trzeba spróbować ustalić jakieś modus vivendi z prezydentem w takich kwestiach jak polityka zagraniczna, gdzie wyborcy oczekują minimum koordynacji między najważniejszymi ośrodkami władzy.
To może nie wystarczyć
Czy to wystarczy? Niekoniecznie. Wyniki wyborów pokazują skręt w prawo społeczeństwa, co nie jest tendencją korzystną dla obecnego obozu władzy. Liderzy wszystkich trzech formacji po dwóch latach rządów są mocno politycznie zużyci. Rządząca koalicja jest tak bardzo różnorodna, jej poszczególne człony mają tak różne pomysły na prawa LGBT+, ochronę granicy, politykę podatkową czy mieszkaniową, że stworzenie spójnej polityki rządowej, zdolnej wyjść naprzeciw oczekiwaniom elektoratów wszystkich ciągle popierających go sił, jest bardzo trudne. Międzynarodowe trendy sprzyjają polskiej wersji MAGA.
Ale jeśli obecny rząd nie zaproponuje wyraźnej zmiany, to nawet jeśli dotrwa do 2027 r., to w następnych wyborach nie będzie nawet zdolny poważnie podjąć walki o utrzymanie władzy.