Anna Jagiellonka na wybiegu. Nowa opowieść o Wawelu

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

To już trzecia edycja Festiwalu Wawel jest Wasz, podczas którego odwiedzający wzgórze goście mają szansę odkryć na nowo historyczne wnętrza i poznać nieoczywiste oblicze rezydencji niegdysiejszych władców za sprawą zaskakujących i twórczych interpretacji jej dziejów. Wszystko to odbywa się w niestandardowej atmosferze, którą w poprzednich latach tworzyli tacy artyści jak piosenkarka Monika Brodka, polski operator, reżyser i scenarzysta filmowy, zdobywca Oscara Sławomir Idziak czy reżyser Jan P. Matuszyński, a także specjaliści od tatuaży, deskorolkowcy i miłośnicy ścianek wspinaczkowych.

— To były niezwykle trafione pomysły. Dotarliśmy dzięki nim do grupy odbiorców niezbyt często nas odwiedzających, którym Wawel kojarzył się wcześniej wyłącznie z pomnikową historią. Festiwal Wawel jest Wasz odczarowuje to myślenie. Pokazuje, że w przestrzeni zamku tętni inspirująca energia, dająca pretekst do dyskusji. W tym roku tematem festiwalu jest Zamek Królewski jako miejsce twórczości i mecenatu. Nie będzie więc sportowych rywalizacji, tylko sztuka nowoczesna, która powstała na nasze zamówienie, w nawiązaniu do tradycji Jagiellonów. Chcieliśmy w ten sposób przypomnieć, że Zygmunt Stary i Zygmunt August zapraszali na Wawel artystów z całej Europy. Tworzyli tu architekci, malarze, muzycy, którzy pozostawiali po sobie ślady, współtworząc kulturę dworską. Zamek Królewski i jego otoczenie także dzisiaj zasługują na to, by byli w nim obecni twórcy, którzy ze swojej perspektywy pokażą, jak postrzegają wawelskie dziedzictwo — mówi dr Bogumiła Wiśniewska, historyczka sztuki i kustoszka, która jest też pomysłodawczynią i kuratorką Festiwalu Wawel jest Wasz.

Nowa opowieść o Wawelu

Dyrekcja instytucji zaprosiła do rezydencji trzy znane artystki: Annę Orską, Joannę Hawrot i Alicję Śmietanę. Stopniowo zapoznawały się one z wawelskimi zbiorami, zaglądając nawet w towarzystwie kustoszy do magazynów z dziełami sztuki z XVI i XVII w. Studiowały też archiwalia i spotykały się z ekspertami, którzy opowiadali im o genezie tutejszej kolekcji, wtajemniczali w dyskurs artystyczny i historyczny. Wszystko po to, by projektantki mogły znaleźć inspirację i stworzyć własną opowieść o Wawelu, która w pełni wybrzmi podczas festiwalu.

Jej częścią będzie piękny naszyjnik, który zaprojektowała Anna Orska. Autorka biżuterii znana jest z miłości do upcyklingu, zaczęła go wykorzystywać w jubilerstwie jako jedna z pierwszych artystek w Polsce. Jej prace powstawały m.in. z części samochodów i komputerów, mechanizmów przedwojennych zegarków, starych lin żeglarskich oraz fragmentów meteorytów. W biżuterii, którą przygotowała na wawelski festiwal, połączyła metal, żywicę naturalną i kamienie szlachetne, tworząc imponujących rozmiarów naszyjnik. Bez wątpienia zachwyciłby on Annę Jagiellonkę.

— Wybór tej królowej nie był przypadkowy. W przyszłym roku przygotowujemy poświęconą monarchini dużą wystawę. Chcemy podkreślić znaczącą rolę, jaką odegrała w dziejach dynastii jagiellońskiej i w rozwoju Zamku Królewskiego na Wawelu. Dlatego zamierzamy pokazać ją z różnych perspektyw: z jednej strony jako aktywną politycznie władczynię, a z drugiej jako osobę, dla której ważna była duchowość. Anna Jagiellonka, choć z natury była osobą skromną, ubierała się niezwykle stylowo. W naszej kolekcji nie zachowała się niestety należąca do królowej biżuteria. Jedynie dzięki przeprowadzonym badaniom znamy przykłady analogicznych ozdób, noszonych w XVI w. na królewskich dworach. I to właśnie do nich nawiązuje zapierający dech w piersiach, bogato zdobiony kamieniami szlachetnymi naszyjnik autorstwa Anny Orskiej — zdradza kuratorka festiwalu.

W nowoczesne myślenie o kobietach żyjących i odgrywających ważne role na Wawelu wpisują się także kreacje Joanny Hawrot. To projektantka mody konceptualnej, znana ze współczesnych wersji kimon, które w tym roku prezentowała m.in. na międzynarodowej wystawie EXPO w Osace. Na Wawelu przez wiele miesięcy poszukiwała nowych sposobów wypowiedzi artystycznej, w wyniku czego stworzyła niezwykłe suknie, inspirowane XVI-wiecznymi arrasami zamówionymi przez Zygmunta Augusta i tureckimi namiotami zdobytymi przez Jana III Sobieskiego pod Wiedniem.

— Artystkę zaintrygowały nasycone kolorami namioty, z ich motywami roślinnymi, nawiązujące zarówno do świata sztuki Wschodu, jak i do kultury europejskiej. Wrażenie zrobiły na niej także arrasy, wykonane ze złoconych, srebrnych, jedwabnych i wełnianych nici. Przedstawiają one sceny z życia codziennego, sceny biblijne, zwierzęta, rośliny i dowodzą najwyższego kunsztu artystycznego ich wykonawców, czyli brukselskich tkaczy. Byli oni w zdecydowanej większości mężczyznami. W Polsce ten rodzaj sztuki kojarzy się raczej z kobietami, o czym świadczą światowe sukcesy naszych artystek, w tym Magdaleny Abakanowicz. I właśnie na to zamierza położyć nacisk Joanna Hawrot podczas swojego performance’u w Sali Senatorskiej. W otoczeniu znajdujących się tu królewskich arrasów kreacje artystki „opowiedzą” o tym, kim była dziewczynka, która przyszła na świat na Wzgórzu Wawelskim i która nie wiedziała, jak bardzo życie na dworze zmieni jej losy. Artystka symbolicznie pokaże jej przemianę w silną kobietę i zestawi ten obraz ze współczesnością. My też będziemy mogły się w nim przejrzeć.

Oprawę muzyczną do wydarzenia przygotowuje Alicja Śmietana. Skrzypaczka w trakcie rezydencji artystycznej zapoznała się z zapisami nutowymi, rysunkami, fragmentami tekstów, znajdującymi się w wawelskich archiwach. Przekształciła je w formę sceniczną, wykorzystując do tego muzykę zapomnianych barokowych kompozytorek — Izabelli Leonardy, Barbary Strozzi i Anny Bon di Venezia. Ich muzyka wykonana na współczesnych instrumentach zabrzmi w zabytkowych wnętrzach.

Z perspektywy eksperymentu

Projekty zaproszonych do udziału w festiwalu artystek są zapowiedzią nowych wystaw, których otwarcie planowane jest na 17 października. Ekspozycja „Abakanowicz. Bez reguł. Arrasy i abakany w komnatach” to odważny eksperyment, który ukaże siłę tkaniny — zarówno w sztuce XVI w., jak i XX w. Interwencja artystyczna „Obraz — czas. Roman Opałka” na Wawelu pozwoli spojrzeć na wzgórze nie tylko jako miejsce pamięci i historii, lecz także jako na przestrzeń refleksji nad teraźniejszością i przyszłością. Z kolei na wystawie „A może coś innego? Współczesność na Wawelu” zostaną pokazane obrazy Jerzego Nowosielskiego, Jonasza Sterna, Edwarda Dwurnika czy Marcina Maciejowskiego. Przypomną one o śmiałych projektach z lat 60. i 70. XX w., kiedy Wawel współpracował z artystami, otwierając swoje przestrzenie na współczesność, a jednocześnie pielęgnując pamięć o przeszłości i prowadząc z nią dialog.

Podczas wrześniowego Festiwalu Wawel jest Wasz swoistym eksperymentem będzie widowisko artystyczne w Ogrodach Królewskich, gdzie od dłuższego już czasu wśród kwietno-ziołowych rabat, jabłonek, róż i oleandrów pokazywane są rzeźby Magdaleny Abakanowicz. Teraz przez 10 dni będzie można je odwiedzać nie tylko w dzień, ale też nocą, i podziwiać ich niezwykłość dzięki specjalnie stworzonej na tę okazję aranżacji świetlnej. Warto też wpaść na koncert muzyki ambient oraz silent disco. Wszyscy, którzy mają ochotę potańczyć w słuchawkach na uszach, będą mogli to zrobić w nowej przestrzeni wawelskiego wzgórza, nieopodal Smoczej Jamy i podziemnego „Międzymurza”, skąd rozciąga się wspaniały widok na Wisłę.

— W ten sposób realizujemy misję Zamku Królewskiego na Wawelu otwartego, inspirującego i dostępnego, tętniącego odważnymi i nieoczywistymi działaniami, które tworzą wspólną opowieść o tym, czym dziś jest rezydencja. Snujemy opowieść o historii i żywym dziedzictwie Wawelu, zastanawiając się, jak współczesność wpływa na sztukę prezentowaną w rezydencji królewskiej — dodaje dr Bogumiła Wiśniewska.