Strajk kobiet. „Stałam obok policjanta. Usłyszałam z jego krótkofalówki: z grubej rury w te k***”

Marcjanna, studentka: — Najpierw było niedowierzanie, że naprawdę to zrobili. Potem zaczęłam szukać informacji o protestach. I zbierać znajomych, którzy pójdą ze mną na strajk.

Marta Lempart, aktywistka: — Siedziałyśmy w biurze przy Wiejskiej i nastrój był taki, że to koniec świata, nic nie można zrobić. Na co zresztą liczyło PiS. A potem uznałyśmy, że żałoba może trwać pół godziny, potem trzeba się brać do roboty. Strach i bezradność nie są konstruktywne.

Natalia Broniarczyk, aktywistka, Aborcyjny Dream Team: — Oglądałam uzasadnienie i pomyślałam: kobiety zaczną umierać w szpitalach. A wieczorem byłam już na pierwszej demonstracji.

Trzeba było nas nie wk***

22 października 2020 r. Trybunał Konstytucyjny ogłosił wyrok w sprawie aborcji ze względu na wady płodu. Cztery lata wcześniej PiS próbowało zaostrzyć ustawę aborcyjną w parlamencie, ale po masowych protestach partia rządząca wycofała się z tego pomysłu. Większość obsadzonego nominatami PiS Trybunału uznała, że przesłanka embriopatologiczna nie jest zgodna z konstytucją, czyli zakazuje aborcji w przypadku ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu.

Elżbieta Korolczuk, socjolożka: — To był moment, w którym ta władza odsłoniła swoją okrutną twarz, ale też tchórzostwo. Bo decyzję podjęli rządzący, ale zrobili to rękami Trybunału, żeby mogli udawać, że nie mają z tym nic wspólnego. Połączenie hipokryzji, tchórzostwa i okrucieństwa. Paskudne, ale niestety nie nowe.

Broniarczyk: — Najpierw pojawił się strach. Potem — złość na policję, bo miałam poczucie, że jesteśmy traktowane jak wrogowie we własnym kraju. A w końcu nadzieja. Bo już czwartego dnia zebrałyśmy 1,5 mln zł, czyli miałyśmy zabezpieczony rok pomagania kobietom.

Lempart: — Nie mam wysokiego poziomu empatii, nie pochylam się nad biednymi kobietami — po prostu denerwuje mnie, kiedy rzeczy nie są takie, jak powinny być. Nagrałam więc filmik, że chyba PiS pojebało, jeżeli myślą, że ogłoszą wyrok, a my pójdziemy do domu. Że w dupie mamy tłumaczenie, że jest ostateczny: mają to odkręcić. Jak? To nie jest nasz problem. I taki sam nastrój panował pod Trybunałem: my się na to nie zgadzamy.

Kilka godzin później spod siedziby TK ruszył marsz pod willę prezesa Jarosława Kaczyńskiego. Pierwszy rząd niósł baner z napisem: „Wypierdalać”.

Kobiety to nie słaba płeć

Lempart: — Baner miał początkowo zwisać z budynku, dlatego był taki wielki. Skąd hasło? Dobrze się na nim mieściło. No i wynikało z naszej frustracji, nie tylko działaniami rządu, ale i demokratów, którzy wtedy nieszczególnie byli zainteresowani aborcją.

„Wyp***” — obok „jeb*** PiS (i Konfederację)”, później przerobione na cover „Call on Me” — było najpopularniejszym hasłem protestów. Wulgaryzmy królowały też na transparentach: „Obyś ch*** wdepnął w lego”, „Wolne ­cip***”, „Trzeba było nas nie wkurwiać”. W odpowiedzi na krytykę medialnych autorytetów, zazwyczaj męskich — użycie słów nieparlamentarnych miało „ośmieszać i kompromitować protest”, „zacierać jego treść”, być „egzaltacją, przesadą i pustosłowiem” — na banerach pojawiły się ironiczne: „Uprzejmie prosimy uciekać prędziutko”. Ale większość uczestniczek uznała jednak, że — cytując inny popularny transparent — „grzeczne już byłyśmy”.

Marcjanna: — To było dla wielu osób kontrowersyjne. Ale też wyzwalające. Marysia: — Starałyśmy się podrzucać inne hasła, bo się bałyśmy, że z protestu w lokalnych mediach zostanie tylko to, że baby chodzą i przeklinają. Ale ludzie sami chcieli skandować „wyp***”. Mieli poczucie, że władza weszła z butami w najbardziej prywatne sfery. I wierzyli, że są w stanie odwrócić decyzję Trybunału.

Paulina Filipowicz, psycholożka, radna Sejmiku Województwa Pomorskiego: — Jak się porządnie przeklnie, wypuści z siebie emocje, to człowiek czuje fizyczną ulgę. Ale myślę, że w tym była też bezsilność. Bo czy mieliśmy nadzieję, że te protesty coś przyniosą? Ja nie do końca. Dla mnie to było pokazanie sprzeciwu i bycie z ludźmi, którzy myślą podobnie.

Mania, nauczycielka, Warszawa: — Te protesty nauczyły mnie, żeby się nie wstydzić. Wcześniej, na marszach równości, nie skandowałam haseł, było mi głupio. A wtedy coś puściło: nikt już nie stał cicho, wszyscy odważnie krzyczeli.

Korolczuk: — Wulgaryzmy były efektem eskalacji emocji: wściekłości, ale też bezradności. Miały obudzić społeczeństwo, pokazać poziom przemocy państwa i Kościoła. I był to jakiś przełom, tak zwane zwykłe kobiety po raz pierwszy stały się wyrazicielkami słusznego gniewu wobec władzy politycznej i religijnej, która chce je kontrolować. Centrum zareagowało wtedy niepokojem: hola, hola, dziewczęta, nie można używać brzydkich wyrazów. Szkoda, że dziś, gdy znacznie mocniejszego języka używa rosnący w siłę prawicowy radykalizm, niewielu się oburza.

Koniec z dziadocenem

Nowy i wtedy radykalny był nie tylko język protestów, ale i postulaty. W 2016 r., gdy tłumy na ulicach zablokowały projekt ustawy przewidujący niemal całkowity zakaz przerywania ciąży, większość dotyczyła obrony tzw. kompromisu aborcyjnego. Ustawa z 1993 r. ustanowiła trzy wyjątki od zakazu aborcji i były one powszechnie akceptowane. Tylko mniejszość w sondażach postulowała, by kobiety rodziły w sytuacji zagrożenia życia i zdrowia, wad płodu czy po gwałcie. Natomiast aborcja na żądanie należała do kategorii tabu.

A w 2020 r. uczestniczki protestów zaczęły się domagać prawa do aborcji także wtedy, gdy po prostu nie chcą być w ciąży. Prawa do tej decyzji bez konieczności tłumaczenia się i proszenia o pozwolenie. „Aborcja była, jest i będzie”, „Jestem człowiekiem, nie inkubatorem”, „Moja pusia, nie Jarusia”, „Zarodek nie jest człowiekiem, kobieta jest człowiekiem” — cztery lata wcześniej takie hasła się nie pojawiały.

Filipowicz: — Przeczytałam masę postów koleżanek, o których nie miałam pojęcia, że potrzebowały aborcji. Ale też osób, które nigdy się o polityce nie wypowiadały, a nagle zaczęły o tym mówić głośno. Albo wrzucały zdjęcia z protestów, a nigdy bym ich nie podejrzewała o to, że na nie pójdą. To pokazało, że nie jestem sama, jest nas dużo więcej.

Broniarczyk: — Nagle pojawił się realny strach i kobiety zaczęły ze sobą gadać o tym, że się boją. A strach jest ogromną siłą motywacyjną. I dlatego nas było mnóstwo na ulicy. I dlatego okno Overtona się przesunęło.

Okno Overtona — to, w którym mieszczą się poglądy uznawane za mainstreamowe — przesunęło się także w kwestii Kościoła katolickiego. To Kościół od początku III RP lobbował za zakazem aborcji, a potem torpedował próby liberalizacji ustawy i wspierał projekty jej zaostrzenia. Tym razem odczuł kobiecy gniew: na murach świątyń sprejowano numer Aborcji bez Granic, a msze zakłócały protesty. 25 października 2020 r. demonstracje odbyły się przed kościołami w całej Polsce. Pod budynkiem warszawskiej kurii tłum skandował: „Biskupie, mam cię w d***”. Nastolatki ze Szczecinka, 40-tysięcznego miasteczka na Pomorzu, poinformowały pouczającego je księdza, że „tu jest Polska, nie Watykan”, a potem pożegnały go, skandując hasło protestów.

Broniarczyk: — Przelało się, co świetnie oddawało hasło „Koniec z dziadocenem”. Sorry, jeśli jesteś starym dziadem — nieważne, politykiem, lekarzem, sędzią, księdzem — odmawiamy ci posłuszeństwa. Teraz wy będziecie mierzyć się z naszą złością. A ksiądz był zdziwiony, że jego autorytet już nie działa.

Korolczuk: — Moralny autorytet Kościoła pękł, to prawda. Ale też okazało się, że jego władza wcale nie opiera się na moralnym autorytecie. Kościół jest instytucją polityczną, ma znakomity lobbing, powiązania z rządem i jest w stanie przeforsować także te rozwiązania, które nie są popierane przez wiernych. Protesty tę władzę odsłoniły, ale jej nie zlikwidowały.

Przemysław Sadura, socjolog: — Kościołowi to się akurat mało oberwało. Przez moment były radykalne akcje, ale raczej na zasadzie przekroczenia granic, a nie ustanawiania nowych. W 2020 r. Kościół miał okazję zobaczyć, że młode pokolenie ma go w dupie. To był pierwszy i pewnie ostatni moment, kiedy oni go w ogóle zauważyli. Bo dla młodych Kościół nie jest jak rodzice, przeciwko którym się buntujesz, ale dziadkowie, którzy coś tam gadają, ale nie traktujesz tego poważnie.

Broniarczyk: — Uruchomiłyśmy zrzutkę na Aborcję bez Granic i w ciągu doby z 40 osób wpłaciło nam po 2137 zł, godzinę śmierci papieża.

Nawet Muminki się wkurwiły

Przez pierwszy tydzień po ogłoszeniu wyroku protesty odbywały się niemal codziennie. W całej Polsce, nie tylko w ­miastach.

Marysia: — Zastanawiałyśmy się, czy możemy wyjść na ulice, bo jednak pandemia, zakaz zgromadzeń, więc napisałyśmy tylko: „Przyjdźcie pod siedzibę PiS”. I przyszło tyle ludzi — jak na Kalisz, miasto konserwatywne, naprawdę tłumy. To była trochę terapia: poczucie, że jesteśmy razem, że tworzy się jakaś wspólnota. A w kolejnych dniach to eksplodowało.

Marcjanna: — Było tam oczywiście wkurw***, ale też imperatyw moralny, że trzeba zaprotestować. Solidarność i siostrzeństwo — wiadomo, nie ze wszystkimi ci będzie po drodze, ale wtedy graliśmy do jednej bramki. I poczucie sprawczości, nawet jeśli tylko chwilowe i pozorne. Przynajmniej czułaś, że cokolwiek robisz.

W Warszawie marsze blokowały zazwyczaj trasę między Sejmem, siedzibą PiS na Nowogrodzkiej a obstawionym policyjnym kordonem domem Jarosława Kaczyńskiego. Lempart: — Jestem z Wrocławia i kiedy podchodzili do mnie ludzie i pytali: gdzie idziemy?, to odpowiadałam im z nosem w GPS. Bo to nie jest takie proste prowadzić marsz. Trzeba wiedzieć, jaka jest szerokość ulicy, czy ma w środku tory tramwajowe, czy są barierki. Nie mam bohaterskich wspomnień, pamiętam raczej, jak z moim lękiem wysokości musiałam wejść na busa, żeby przemawiać. Nie wiem, jak mi się to udało. Albo jak zaczęły się przepychanki z policją, to jak Galadriela z „Władcy pierścieni”, łagodnym głosem powtarzałam: „Jesteśmy strajkiem kobiet, działamy bez użycia przemocy”, bo krzyk „uspokójcie się” by nie zadziałał.

Policja kilkakrotnie potraktowała manifestujących gazem łzawiącym i pieprzowym. Magdalena Biejat dostała prosto w oczy, gdy z legitymacją poselską w ręku interweniowała w sprawie zatrzymanych. Uczestnicy zapisywali sobie markerem na przedramieniu numer do prawnika na wypadek, gdyby trzeba było ich wyciągać z aresztu.

Broniarczyk: — Sąsiedzi Kaczyńskiego rzucali nam z balkonów chusteczki, płyny do soczewek, żeby przemywać oczy, wpuszczali do domów, żebyśmy mogły obmyć twarze. Pierwszy raz widziałam sceny, które kojarzyłam z Berlina: armia policji w białych kaskach zachowująca się tak, jakbyśmy naprawdę chciały zrobić przewrót.

Mania: — Stałyśmy z koleżanką na tyłach Sejmu, tuż przy policjancie, widać, że wyższym rangą, i nagle słyszymy z przyczepionej na jego ramieniu krótkofalówki: „Z grubej rury w te k***”.

— Co to znaczy? — pytam.

— Na razie nic — odpowiedział.

Pamiętam też fizyczne zmęczenie. Bo jak długo można codziennie wychodzić? Ganiać się z policją po bramach? Czasem udawało się wrócić szybko, a czasem siedziałam w kotle i godzinami czekałam, aż nas wypuszczą.

Rewolucja jest kobietą

30 października w „marszu na Warszawę” przeszło 100 tys. osób, najwięcej w historii III RP. Na rondzie de Gaulle’a spadły wtedy race narodowców. A Marta Lempart ogłosiła, że rondo Dmowskiego zmienia nazwę na rondo Praw Kobiet. — Chcemy dymisji rządu. Dzisiaj spacerujemy, ale to nie jest koniec, w poniedziałek znów blokujemy — zapowiedziała.

Ale rząd nie podał się do dymisji. Robiło się coraz zimniej. I coraz trudniej było utrzymać entuzjazm. W stolicy protesty skończyły się pod koniec listopada, w innych miastach jeszcze wcześniej.

Sadura: — Energia protestów szybko się rozproszyła, bo była typowa dla wybuchów społecznego gniewu. Ludzie byli sfrustrowani lockdownem, wkurzeni na władzę i to była świetna okazja, żeby odreagować. Takie wybuchy są dla uczestników katartyczne, ale wypalają się po kilku tygodniach.

Korolczuk: — Udało się tę energię zmobilizować jeszcze raz, przy okazji wyborów w 2023 r., kiedy to zagłosowała rekordowa liczba młodych. To był akt wiary społeczeństwa obywatelskiego, że coś się zmieni.

27 stycznia 2021 r. wyrok TK został opublikowany w Dzienniku Ustaw. Aborcja z powodu wad płodu, która odpowiadała za ponad 95 proc. zabiegów w szpitalach, stała się nielegalna.

Marysia: — Jestem prawniczką, wiedziałam, że to opublikują. Ale poczułam, że to już koniec. Włożyłyśmy w to tyle pracy, energii, tak wiele dziewczyn, które nigdy wcześniej nie protestowało, tym razem poczuło, że to jest ich sprawa, a potem bezczelnie nam napluto w twarz.

Koalicja 15 października nie zliberalizowała ustawy antyaborcyjnej. Projekt nie wyszedł nawet z Sejmu; przeciwko zagłosowało PSL. A prezydent Karol Nawrocki w kwestii aborcji jest jeszcze bardziej nieprzejednany niż prezydent Andrzej Duda.

Marysia: — Politycy zrobili nas w balona i nie wykorzystali tej siły, którą im daliśmy.

Marcjanna: — Niby jest ta specjalna komisja od ustaw aborcyjnych, ale gówno robi.

Mania: — Jestem rozczarowana posłami i posłankami z KO. Donald Tusk przedstawiał się jako osoba, która da radę skutecznie rządzić i wymusić coś na koalicjantach. A wyszło na to, że jest słabym politykiem.

Polsko, boję się o ciebie

Rewolucja okazała się raczej karnawałem: czasem, w którym normalne zasady są na chwilę zawieszone, a potem wszystko wraca do normy?

Lempart: — Pewne rzeczy są nieodwracalne. Od pięciu lat poparcie dla legalnej aborcji przekracza 50 proc. Zmienił się też język, jakim się o niej mówi, przestał być abstrakcyjny, już nie chodzi o „prawa człowieka”, tylko o to, że ten zakaz jest głupi, bo aborcję można sobie załatwić, wszyscy wiedzą, jak i ile to kosztuje. A bogatym jest łatwiej i to jest ­niesprawiedliwe.

Korolczuk: — Względnie trwała, progresywna zmiana światopoglądu nie znalazła odbicia w przepisach. Mamy zmianę społeczną, która natyka się na mur konserwatywnej klasy politycznej, i naturalny efekt jest taki, że część osób się z systemu wyłączy, a część zradykalizuje. Prawicowa radykalizacja młodych jest częściowo efektem braku sprawczości mainstreamu. Bo komu mają zaufać? Tym, którzy obiecują przewrócenie stolika. To przynajmniej stwarza nowe możliwości, wykracza poza proces gnicia.

Sadura: — Polityka się radykalizuje, a na horyzoncie majaczy nowy duopol. Podział na Polskę solidarną PiS i liberalną PO może zastąpić podział na obóz Konfederacji i obóz Lewicy. Pytanie brzmi: wokół czego to będzie konflikt? Poligonem doświadczalnym jest najmłodsza grupa wyborców, 18-29, w której w wyborach prezydenckich wygrali Mentzen i Zandberg. I dla tej grupy najważniejsza jest wolność. Tyle że w zależności od płci rozumiana inaczej. Bo ciało faceta nie jest polem bitwy, a kobiety już tak. Młodzi mężczyźni nie są w stanie tego zrozumieć. I stąd biorą się genderowe różnice między wyborcami Konfederacji a wyborczyniami Razem: po jednej stronie mamy wolność od, po drugiej wolność do. I jeśli duopol pójdzie w tę stronę, to aborcja w polityce znów będzie na stole.

Marcjanna: — To były największe protesty po 1989 r. i dotyczyły praw kobiet. Pomimo ogromnego zawodu uważam, że kropla drąży skałę.

Filipowicz: — Dały mi poczucie, że nie chcę siedzieć w domu, gdy dzieje się coś, z czym się nie zgadzam, że muszę głośno o tym mówić. I nawet jeśli ten głos nic nie zmieni, to wybrzmiewa.

Marysia: — Uświadomiły ludziom, że aborcja ich może dotyczyć. Mnie dały odwagę i wiedzę, że jestem w stanie zrobić rzeczy, których sobie nigdy nie wyobrażałam. I że na razie jesteśmy w dupie, ale możemy się z niej spróbować wygrzebać. Wierzę, że kiedyś się wygrzebiemy i że będę miała w tym swój udział.