Oświadczenie Komisji Śledczej ONZ, która na początku tego miesiąca stwierdziła, że działania Izraela w Strefie Gazy stanowią ludobójstwo, nie było pierwszym takim stwierdzeniem. Do tego samego wniosku doszli już m.in. Amnesty International, Human Rights Watch, B’Tselem, Physicians for Human Rights-Israel, Lemkin Institute for Genocide Prevention and Human Security oraz International Association of Genocide Scholars.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
Ta zgodna opinia wśród autorytetów zarówno prawnych, jak i moralnych sygnalizuje głębszy kryzys: czy międzynarodowy system prawny zbudowany po II wojnie światowej — opierający się na zasadzie „nigdy więcej” — może przetrwać paraliż narzucony przez politykę siły?
Ludobójstwo nie jest chwytem retorycznym. Jest to kategoria prawna zdefiniowana w 1948 r. podczas Konwencji w sprawie ludobójstwa jako „czyny popełnione w zamiarze zniszczenia, w całości lub w części, grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej”. Czyny te obejmują zabijanie, powodowanie poważnych uszkodzeń ciała lub psychiki oraz celowe stwarzanie warunków, które mają pomóc w zniszczeniu całych populacji.
Komisja ONZ i inne organy eksperckie ustaliły, że postępowanie Izraela w Strefie Gazy — obejmujące masowe zabójstwa, głód spowodowany oblężeniem, niszczenie szpitali i retorykę przedstawiającą Palestyńczyków jako „ludzkie zwierzęta” — spełnia te kryteria. Od października 2023 r., dziesiątki tysięcy ludzi zostało zabitych, większość Strefy Gazy leży w gruzach, a połowa z 2,2 mln jej mieszkańców walczy się z głodem.
Rwanda, Srebrenica i Kambodża. Ludobójstw po II wojnie światowej było więcej
Historycznie, społeczność międzynarodowa nie wahała się przed uznaniem ludobójstwa w innych sytuacjach. Rzeź na 800 tys. przedstawicielach Tutsi przez ludność Hutu w Rwandzie w 1994 r. stała się paradygmatycznym przykładem, ściganym przez Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy i uznanym przez Radę Bezpieczeństwa ONZ.
Egzekucja 8 tys. muzułmańskich mężczyzn i chłopców w Srebrenicy w 1995 r. została uznana za ludobójstwo przez Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii i Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Okrucieństwa Czerwonych Khmerów w Kambodży pod koniec lat 70. zostały uznane za ludobójstwo na mniejszościach Czamów i Wietnamczyków, a wyroki wydały Nadzwyczajne Izby w Sądach Kambodży. ONZ zgodziło się ze Stanami Zjednoczonymi, gdy te w 2004 r. oświadczyły, że w Darfurze zostało popełnione ludobójstwo na grupach niearabskich.
Niedawno Stany Zjednoczone i ONZ uznały kryzys Rohingja w Mjanmie za ludobójstwo, powołując się na masowe zabójstwa, przemoc seksualną i przesiedlenie ponad 700 tys. osób. USA oświadczyły również, że prześladowania muzułmański Ujgurów przez Chiny — naznaczone masowym internowaniem, przymusową sterylizacją i niszczeniem kultury — są ludobójstwem. Za ludobójstwo Waszyngton uznał także zbrodnie Państwa Islamskiego przeciwko Jazydom i innym mniejszościom w Iraku i Syrii.
Gaza przypomina te inne przykłady nie tylko pod względem skali, ale także pod względem intencji i postępowania. Ponad 65 tys. Palestyńczyków zostało zabitych, a ponad 90 proc. musiało opuścić swoje domy z powodu przesiedleń. Wyżsi urzędnicy izraelscy otwarcie mówili o „wymazaniu Gazy z powierzchni Ziemi”. Sytuacja w Gazie wykazuje wszystkie oznaki ludobójstwa — masowe zabójstwa, wyraźną retorykę, wysiedlenia i deprywację.
Jeśli Rwanda, Bośnia, Kambodża, Darfur, Rohingja, Ujgurowie i Jazydzi spełniły wymogi ludobójstwa, to Gaza z pewnością też je spełnia. Zaprzeczanie temu nie jest obecnie aktem ostrożności prawnej, lecz politycznym unikiem — takim, który grozi wydrążeniem samej kategorii ludobójstwa i przekształceniem „nigdy więcej” w pusty slogan bez treści.
„Punkt zwrotny”
Czołowi badacze ludobójstwa i Holokaustu ogłosili alarm. 31 sierpnia Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Ludobójstwa — najważniejsze ciało akademickie w tej dziedzinie — zagłosowało za stwierdzeniem, że Izrael popełnia w Strefie Gazy ludobójstwo. Kilka miesięcy temu Amos Goldberg z Uniwersytetu Hebrajskiego ostrzegł, że Gaza stanowi „punkt zwrotny”, w którym Izrael ryzykuje popełnienie zbrodni, której sam miał zapobiec. Raz Segal, urodzony w Izraelu badacz ludobójstwa na Uniwersytecie Stockton, ogłosił Gazę „podręcznikowym przypadkiem ludobójstwa” już w październiku 2023 r. Inny czołowy badacz ludobójstwa i były żołnierz IDF, Omer Bartov z Brown University, początkowo powstrzymywał się, lecz po przejęciu Rafah i masowych przesiedleniach ogłosił, że kampania Izraela stała się „operacją ludobójczą”. Jeden z najbardziej wpływowych autorytetów w dziedzinie międzynarodowego prawa karnego, William Schabas, podkreśla, że zamiar popełnienia ludobójstwa można wywnioskować z działań i polityki, nie tylko z formalnych oświadczeń.
To nie są głosy marginalne. Należą do czołowych ekspertów w tej dziedzinie, z których wszyscy są Żydami, a wielu z nich to Izraelczycy, którzy stosują wobec Gazy te same standardy, które stosowali wcześniej.
Oskarżenie o ludobójstwo wybrzmiało nawet w Izraelu. W lipcu dwie najbardziej szanowane grupy praw człowieka w kraju (B’Tselem i Physicians for Human Rights-Israel), stwierdziły, że ich rząd popełnia ludobójstwo. Raport B’Tselem o tytule Our Genocide skatalogował masowe zabójstwa, celowe stwarzanie warunków zagrażających życiu i dowody intencjonalnego działania. Amerykańska organizacja Physicians for Human Rights udokumentowała systematyczne niszczenie systemu opieki zdrowotnej w Strefie Gazy — od zbombardowanych szpitali po zablokowane ewakuacje i zamordowanych lekarzy — stwierdzając, że była to celowa polityka Izraela.
Amnesty International nazwała te ustalenia „kamieniem milowym” dla odpowiedzialności, podkreślając, że odwaga niektórych Izraelczyków do mówienia prawdy w obliczu represji musi zostać przełożona na globalne działania.
Izrael i jego sojusznicy odrzucają te ustalenia, nazywając je aktami antysemityzmu. Premier Benjamin Netanjahu szydził nawet, że Izrael mógłby dokonać ludobójstwa „w jedno popołudnie”, gdyby tylko chciał. Ale takie rozumowanie nie jest obroną; jest próbą odwrócenia uwagi. Prawo międzynarodowe nie wymaga dowodu na to, że państwo wykorzystało cały swój potencjał destrukcyjny. Ludobójstwo definiuje się na podstawie intencji i zachowania, a nie tego, czy państwo mogło zabić więcej ludzi. Zgodnie z logiką Netanjahu, wiele uznanych na świecie ludobójstw — od Bośni po Rwandę, Rohingja i Ujgurów — nie przeszłoby testu. To, co naprawdę ma znaczenie, to to, że Izrael narzucił mieszkańcom Gazy warunki obliczone do zniszczenia ludności: głód, masowe przesiedlenia i zniszczenie infrastruktury opieki zdrowotnej, a wszystko to przy użyciu retoryki eksterminacji.
„Nigdy więcej” tylko pustym sloganem?
Implikacje wykraczają daleko poza Strefę Gazy. Jeśli najbardziej oczywisty od dziesięcioleci przypadek zniszczenia populacji — pod względem skali, retoryki i celowego pozbawiania systemów podtrzymujących życie — nie pociągnie za sobą odpowiedzialności, to co pozostanie z odstraszającej funkcji prawa międzynarodowego?
Od Rwandy po Bośnię, na świecie doszło do wielu porażek systemu, ale to właśnie te porażki zaowocowały powstaniem trybunałów i pewną dozą sprawiedliwości. Jeśli to, że Izrael jest sojusznikiem Zachodu, sprawi, że Gaza zostanie wykluczona z tej kategorii, sygnał będzie jednoznaczny: ludobójstwo nie jest uniwersalnym zakazem, ale etykietą, którą można negocjować. Jest to test na to, czy „nigdy więcej” było kiedykolwiek czymś więcej niż tylko sloganem. W Gazie nie chodzi tylko o Palestyńczyków i Izraelczyków. Chodzi o to, czy świat ma odwagę egzekwować swoje najbardziej podstawowe prawo.
Jeśli pozwolimy na to, by polityka siły wzięła górę nad Konwencją w sprawie ludobójstwa, szkody nie będą ograniczone do Strefy Gazy. Spowoduje to wydrążenie idei prawa ograniczającego przemoc — i pozostawi każdą bezbronną grupę w niebezpieczeństwie, gdy ktoś zadecyduje, że zniszczenie jej leży w jego interesie.
Byłoby to katastrofalne nie tylko dla Palestyńczyków, ale także dla przyszłości samego prawa międzynarodowego. „Nigdy więcej” miało być wiążącą obietnicą, a nie sloganem stosowanym wybiórczo. Jeśli Gaza się nie liczy, to nic się nie liczy — a zbrodnia staje się tylko kolejną bronią, którą potężni mogą usprawiedliwiać, ignorować lub popełniać bezkarnie.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.
