Kiedy podnosimy głos, ironizujemy czy mówimy tonem nieznoszącym sprzeciwu, nastolatek słyszy przede wszystkim emocje, a nie treść. Sens słów często mu umyka, bo jego mózg koncentruje się na tonie wypowiedzi. Jakie ważne informacje mózg odczytuje z tonu, jakim mówimy?
Newsweek Psychologia Nastolatka
Foto: Materiały prasowe
W naszych mózgach istnieją neurony słuchowe, reagujące na różne częstotliwości dźwięku — podobnie jak neurony, które reagują na różne kolory. Wypowiadane różnym tonem słowa powodują aktywację odrębnych obszarów kory mózgowej, dzięki czemu ich dekodowanie jest jednoznaczne. Ewolucja musiała uznać ton głosu za niezwykle ważną dla nas informację, skoro w mózgu człowieka wykształciły się specjalne obszary czułe na głos. Informacje te ważne są dla ludzi już od urodzenia. Dzieci od pierwszych dni życia silne reagują na intonację wypowiadanych do nich słów. Badania aktywności mózgu pokazują, że niemowlęta różnicują ton radosny, neutralny i gniew, i to dużo wcześniej, niż wykształcą umiejętność rozumienia znaczenia słyszanych słów. Reakcja mózgu dziecka jest szczególnie silna na ton negatywny.
Największą wrażliwość dzieci przejawiają na dźwięk głosu matki. Zbadano, że jej głos — nawet gdy wypowiada nonsensowne słowa — aktywuje u dzieci ośrodek nagrody, emocji i te obszary, które odpowiadają za naszą samoświadomość. Głos matki sam w sobie jest nagrodą dla dziecka. Słysząc go, odczuwa ono radość, analizuje i reguluje swoje emocje, uczy się rozumieć samego siebie. Jednak około 13. roku życia mózg nastolatka przestaje traktować głos matki jako wyjątkowo nagradzający, a zaczyna bardziej reagować na głosy nieznajomych.
Nastolatki czujne jak nietoperze
Bywa, że nastolatek mówi „nie krzycz”, kiedy jeszcze nawet nie podnieśliśmy głosu. W wieku 12-18 lat słuch jest najczulszy. Fizycznie — szczególnie na wysokie dźwięki (wkradają się w naszą wypowiedź, gdy jesteśmy zdenerwowani), ale i psychicznie (ton i emocje). Słuch w okresie dojrzewania jest też szczególnie czuły na komunikaty społeczne. W okresie dojrzewania układ limbiczny (odpowiedzialny za emocje) rozwija się szybciej niż kora przedczołowa (kontrola impulsów, logiczne myślenie). Opinia wypowiedziana ostrym tonem może wywołać u nastolatka silną reakcję emocjonalną. Nawet jeśli w warstwie znaczeniowej była neutralna. Urażony „takim tonem” nastolatek najprawdopodobniej trzaśnie drzwiami, ucieknie do swojego spokoju, odetnie się od świata i będzie potrzebował kilku chwil, by odpocząć. Reakcja dorosłych na ten sam ton jest bardziej stonowana, bo rozwinięta kora przedczołowa pozwala analizować treść, a nie tylko emocjonalny przekaz zawarty w sposobie mówienia.
Badania pokazują, że nastolatki są mniej skłonne do współpracy i angażowania się w zadania, gdy polecenia są wydawane kontrolującym tonem głosu. Ton ostry lub gniewny podnosi poziom kortyzolu (hormonu stresu), a to obniża koncentrację i zdolność uczenia się. Dziecko skupia uwagę na emocjonalnym zagrożeniu, a nie na treści komunikatu. Krzyk i sarkazm osłabiają komunikację i niszczą poczucie bezpieczeństwa. Używając ostrego, gniewnego tonu, najprawdopodobniej spotkamy się z reakcją obronną nastolatka, wycofaniem, oporem lub agresją. Tak, podniesiony ton przyciąga uwagę, ale kosztem komfortu emocjonalnego i poczucia bezpieczeństwa.
Ton głosu modeluje zachowania społeczne dziecka. Dzieci uczą się regulacji swoich emocji przez obserwowanie i słuchanie dorosłych. Jeśli więc rodzice swoją złość, frustrację i napięcie regulują podniesionym głosem, krytycznymi ironizującymi wypowiedziami, nastolatek podobnie będzie rozładowywał swoje napięcie emocjonalne.
Kojący spokój
Rodzicom i nauczycielom zdecydowanie „opłaca się” ćwiczenie świadomego modulowania głosu. Regulacja tempa, intonacji, głośności wypowiedzi. Kilka głębokich oddechów przed rozmową z nastolatkiem — pomaga. Podobnie GROM, czyli: G — głęboki oddech, R — rozpoznanie emocji — co się teraz ze mną dzieje? Co czuję? O — otwarcie obejrzyj sytuację, co się dzieje? Co jest dla mnie ważne? Co chcę zrobić? M — mądrze wybierz działanie. Przykład: odbieramy telefon od wychowawczyni dziecka, oświadczającej, że nasze dziecko uderzyło podczas przerwy kolegę. Czujemy wstyd, złość, mamy ochotę krzyczeć, ale zależy nam na rozmowie i poznaniu powodów zachowania dziecka w szkole. Chcemy zrozumieć sytuację, dlatego uspokoimy się i zapytamy, co się wydarzyło.
Używając wyciszonego tonu, możemy tylko zyskać. Neutralny, spokojny ton sprzyja przetwarzaniu informacji i pamięci roboczej. Badania neuroobrazowania u dzieci pokazują, że kora przedczołowa (odpowiedzialna za uwagę i kontrolę) działa efektywniej, gdy dorosły mówi spokojnym głosem. Polecenie wypowiedziane tonem wspierającym będzie sprzyjało większemu zaangażowaniu i pozytywnym emocjom w relacji. Taki ton obniża poziom lęku. Ciepły i empatyczny zwiększa prawdopodobieństwo współpracy, otwartości i zaufania. Taka komunikacja jest bardziej skuteczna w negocjacjach, w rozwiązywaniu konfliktów i wsparciu emocjonalnym nastolatków. Kojący, niższy głos — działa terapeutycznie. A osiągamy go w stanie naszej swobody i otwartości — czyli na spokojnie.
To trzeba usłyszeć
Coraz częściej komunikujemy się z dziećmi przez ekran, a dla pokolenia Z to naturalna forma rozmowy. Jednak słowa pisane nie koją — co potwierdzają badania pokazujące, jak istotny w komunikacji jest ton głosu. Sprawdzono, jak różne formy kontaktu mamy z dzieckiem — po stresującej sytuacji — wpływają na jego emocje i hormony. 64 dziewczynki w wieku 7-12 lat poddano stresującej sytuacji — rozwiązywaniu trudnych zadań matematycznych w obecności nieznanych dorosłych. Po wykonaniu zadań badane mogły porozmawiać z mamą bezpośrednio, telefonicznie lub przez komunikator albo były tej możliwości pozbawione. Rozmowa twarzą w twarz i przez telefon spowodowała obniżenie hormonu stresu — kortyzolu i wzrost poziomu oksytocyny — hormonu więzi i ukojenia. Rozmowa przez komunikator nie dała takiego efektu, dzieci nadal pozostawały w stresie, tak jak bez kontaktu z rodzicem. Wniosek — to brzmienie głosu rodzica działa biologicznie jak naturalne lekarstwo na stres.
Anna Tulczyńska — psycholog, certyfikowana psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, socjoterapeutka. Członkini Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczo-Behawioralnej i Polskiego Towarzystwa Terapii Dialektyczno-Behawioralnej. Od ponad 20 lat pracuje z młodzieżą, łącząc praktykę psychoterapeutyczną z różnymi rolami: psychologa szkolnego, kierownika Ośrodka Promocji Talentów, psychologa diagnosty, członkini zarządu fundacji. Jest współautorką programu eksperymentu edukacyjnego realizowanego w warszawskim Liceum im. S.I. Witkiewicza, autorką publikacji dla rodziców, nauczycieli i dyrektorów szkół oraz webinarów
