W młodości Jaruzelski z komunistami nie miał nic wspólnego. Zmieniła go wojna

W rzeczywistości okulary nosił dlatego, że nabawił się choroby oczu, gdy pracował przy wyrębie lasów na Syberii.

Nie ukrywał przyczyn choroby przed innymi działaczami — wielu z późniejszych berlingowców przeszło przez łagry. Tym mocniej zdumiewa to, jak potraktował go w 1981 r. Leonid Breżniew, który zażartował, że pomoże mu zdjąć okulary, bo lubi jak wszyscy patrzą sobie w oczy.

Polacy i tak żartowali:

— Dlaczego Jaruzelski w Polsce chodzi w mundurze, a gdy jedzie do Moskwy wkłada zwykły garnitur?

— Bo w Polsce przebywa służbowo, a w Moskwie jest u siebie w domu.

Jaruzelski miał szlacheckie pochodzenie — podobnie jak Feliks Dzierżyński. Nie wspominał jednak o tym w latach PRL. W ankietach personalnych pisał, że wywodzi się z inteligencji. Do prawdziwego rodowodu Jaruzelski zaczął się przyznawać dopiero pod koniec PRL, kiedy radziecka głasnost pozwoliła mówić więcej prawdy o przeszłości.

Herb rodziny Wojciecha Jaruzelskiego wydaje się bardziej pasować do dowcipu politycznego niż do rzeczywistości. To Ślepowron. Ciężko uwolnić się od skojarzeń językowych — „ślepo” przywodzi na myśl ciemne okulary generała. A „wron” to jakby skrót od Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, która kierowała Polską w czasie stanu wojennego. „WRON-a nas nie pokona!” — skandowano na manifestacjach rozganianych przez milicję.

Jaruzelski przed wojną z komunistami nie miał nic wspólnego. Właściwie był ich ideowym przeciwieństwem. Dziadek Wojciecha Jaruzelskiego walczył w powstaniu styczniowym, a ojciec w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. Trzy lata po niej na świat przyszedł Wojtek. W młodości miał poglądy radykalno-narodowe, katolickie i patriotyczne.

W Związku Radzieckim trafił na zesłanie. Żeby z niego uciec, zgłosił się do armii Zygmunta Berlinga. Była to dziwna zbieranina ludzi, na czele której stali zwolennicy Stalina, wśród nich polscy komuniści. Ale też wysłani do armii „POP-i” — czyli, jak kpiono, oficerowie radzieccy „pełniący obowiązki Polaka”. Indoktrynacją zajmowali się oficerowie polityczni. Jednak zwykłymi żołnierzami byli przeciętni Polacy. Wielu z nich — jeśli nie większość — nienawidziło Związku Radzieckiego. Przecież wcześniej cierpieli na zesłaniu, doznali mnóstwa krzywd od władz radzieckich. Karnie słuchali politycznej propagandy, bo nie mieli lepszego wyjścia. Do armii Andersa, która powstała wcześniej niż Berlinga, nie zdołali dotrzeć, zanim ta opuściła Związek Radziecki.

— Czym różniła się armia Andersa od armii Berlinga?

— Anders wyprowadził Polaków z Rosji, a Berling wprowadził Rosję do Polski.

Po wojnie armia Berlinga stała się jednym z mitów założycielskich Polski Ludowej. Jej żołnierzy hołubiono i wielu z nich z przyjemnością czerpało korzyści ze swojej przeszłości, stając się zwolennikami nowego ustroju.

Wojciech Jaruzelski szlak bojowy miał bez wątpienia chlubny. Walczył w okolicach Warszawy, uczestniczył w bitwie o Wał Pomorski oraz w operacji berlińskiej. Odznaczono go między innymi Krzyżem Walecznych. Po wojnie dostał drugi Krzyż Walecznych, tym razem „za walkę z bandytyzmem” — tak nazywano potyczki z podziemiem. Wojciech Jaruzelski walczył z oddziałami zrzeszenia Wolność i Niezawisłość oraz żołnierzami Ukraińskiej Powstańczej Armii.

— Dlaczego w lasach po wojnie było tak cicho?

— Bo każdy szept mógł kosztować życie.

Politycznie zmieniła go wojna. A może bardziej pierwsze powojenne lata. Sam przyznawał, że to wówczas zdał sobie sprawę, że Polską będą rządzić komuniści. Wybór drogi życiowej być może mniej wynikał z jego przekonań, co z apetytu na karierę.

Po wojnie szybko piął się w górę. W 1956 r. został generałem brygady. Miał 33 lata i był najmłodszym generałem polskiej powojennej armii. Objął stanowisko szefa Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego, który odpowiadał za kształtowanie ideowe żołnierzy. Człowiek wywodzący się ze szlachty kreował w armii komunistyczną propagandę!

Po antyżydowskiej nagonce 1968 r. podpisywał rozkazy degradowania polskich oficerów żydowskiego pochodzenia. Złośliwie więc wówczas żartowano:

— Czemu w polskim wojsku po 1968 r. jest mniej oficerów?

— Bo Żydów zwolniono.

— Ale dlaczego?

— Władza doszła do wniosku, że armia powinna być jednonarodowa, czyli radziecka.

W latach 80. cieszył się niewielkim poparciem w społeczeństwie. Oddanych zwolenników miał tylko w wojsku, milicji i partyjnej administracji.

— Dlaczego w teatrze Jaruzelski siada zawsze w pierwszym rzędzie?

— Żeby chociaż wtedy mieć naród za sobą.

Był trochę dziwny. Podczas transmisji telewizyjnych drętwy, sztywny. Sprawiał wrażenie istoty z innej planety. Jeszcze gorzej wypadał podczas oficjalnych kontaktów z ludźmi. Kiedy wożono go do fabryk, rzucał się w oczy olbrzymi dystans między nim a robotnikami, z którymi próbował nawiązać kontakt. Rozmowy zupełnie się nie kleiły.

— Dlaczego Jaruzelski lubi występować w telewizji?

— Bo kamera nie zadaje pytań.

W studiu zresztą zawsze siedział sztywno, jakby nosił gorset.

Przy osobistych kontaktach próbował przełamywać ten dystans, jednak wychodziło mu to umiarkowanie dobrze.

Do historii generał Wojciech Jaruzelski przeszedł jako ten, który wprowadził stan wojenny. Ale dlaczego ogłosił go 13 grudnia, niedługo przed Bożym Narodzeniem? Polacy odpowiadali, nawiązując do tradycyjnych postaci z orszaku kolędników:

— Bo bał się, że przyjdą do niego Kuroń z Gwiazdą.

To żart związany z nazwiskami słynnych opozycjonistów: Jacka Kuronia i Andrzeja Gwiazdy.

Córka Wojciecha Jaruzelskiego zapamiętała, że ojciec z reguły wszystko widział w ciemnych barwach. Choćby sprawy układały się dobrze, przewidywał najgorszy scenariusz. Ten fatalizm chyba zaciążył na jego decyzjach. Polacy nawet żartowali:

— Co to będzie, co to będzie?! — desperuje Wojciech Jaruzelski przed swoim portretem po wprowadzeniu stanu wojennego.

— Nic szczególnego — odpowiada portret. — Mnie zdejmą, a ciebie powieszą.