Wyobraźmy sobie spacer przez plac budowy. Jest hałas, pył, pełno porozrzucanych materiałów. Nagle grunt zaczyna drżeć. Trzęsienie ziemi uderza, zanim powstaną ściany. Tak może wyglądać przeżycie dojrzewania. Jak możemy pomóc chłopcu przejść z chaosu do obiecującej przyszłości, aby stał się mężczyzną, który potrafi tworzyć coś wartościowego, umie kochać i odczuwać radość z bycia?
Dojrzewający chłopiec bywa postrzegany jako „problem do rozwiązania” albo przeciwnik, z którym trzeba walczyć. Jego impulsywne zachowania są tłumione, ignorowane lub karane — aż do dorosłości. W efekcie kształtuje się mężczyzna wpisujący się w stereotyp: twardy, nie do ruszenia — konstrukcja może stabilna, ale wadliwa. Taka wizja jest jednak szkodliwa. Chłopiec nie jest problemem, lecz budowlą w trakcie trzęsienia ziemi — potrzebuje nie walki, lecz mądrego architekta i uważnego budowniczego.
Przesiadka z Fiata do Ferrari
Trzęsienie ziemi oznacza tu zmiany biologiczne, hormonalne i społeczne. Dotychczasowe struktury dzieciństwa — w których to rodzice pełnili funkcję architektów i budowniczych — zaczynają się kruszyć, a nowe jeszcze nie zdążyły powstać. W tym przejściowym, często samotnym momencie wtłaczamy chłopców, jeszcze nie mężczyzn, w mit samotnego wilka. Przekazujemy im, że mężczyzna powinien stać sam, nie okazywać uczuć i dominować. A przecież możemy zmienić perspektywę na bardziej uważną i wspierającą — lepiej dopasowaną do tego, co naprawdę się dzieje. Spróbujmy, jako przykład sprawnego architekta, zaprojektować alternatywną wersję siły, mocy: współzależność. Dojrzała męskość nie polega na samotnym cierpieniu w ciszy, lecz na umiejętności bycia potrzebnym i korzystania ze wsparcia innych, bez poczucia porażki.
Już w kioskach! Najnowszy Newsweek Psychologia Dziecka
Foto: Materiały prasowe
Współcześni chłopcy mierzą się z kryzysem samotności: zachęcani do wycofania się do cyfrowych schronów, pozbawieni rytuałów inicjacji, które ukierunkowywały na świat dojrzałości. By im pomóc, potrzebujemy zrozumieć sztorm w ich głowach. Kiedy chłopiec zrobi coś nieprzemyślanego lub wybucha złością, pytamy: „Co ty sobie myślałeś?!”. Tymczasem on nie myślał, lecz coś poczuł. Neuropsychoanalityk Mark Solms przypomina, że u podstaw świadomości leżą afekty — impulsy, uczucia i emocje. Głęboko w mózgu działa system poszukiwania, napędzany dopaminą, który odpowiada za ciekawość, eksplorowanie i pragnienia. U nastolatków ten system gwałtownie przyspiesza — jak przesiadka z Fiata do Ferrari, ale z hamulcami starego Malucha. Pojawiają się nowe możliwości i ogromny pęd, jednak kontrola i planowanie wciąż są w budowie: kora przedczołowa, odpowiedzialna za hamowanie impulsów, dojrzewa dopiero około 25. roku życia.
Pomocną strategią będzie więc zmiana perspektywy: następnym razem, gdy zobaczymy impulsywne zachowanie swojego dziecka, w miejsce szybkiej myśli: „to nieodpowiedzialne i głupie”, przyjmijmy, że tak działa „potężny budowniczy, ale bez architekta”. Naszym zadaniem jest więc podtrzymać ten silnik w ruchu, nie dopuszczając do przeciążenia, które mogłoby prowadzić do apatii czy depresji. Zamiast hamować — lepiej wspierać, jak dobry architekt. On pomaga tworzyć przestrzeń „bezpiecznego ryzyka”: sportów, debat, twórczych wyzwań, w których potrzeba eksploracji może rozwijać się w uporządkowanej, bezpieczniejszej formie.
Za mur albo prosto w ogień
Gdy świat zaczyna stawiać zbyt duże wymagania, a emocje stają się przytłaczające, młody człowiek zwykle reaguje na jeden z dwóch sposobów: zamyka się za murem albo wybucha jak ogień. Ten mur — społeczne wycofanie — rozpoznamy po znikaniu w pokoju, odmowie rozmowy, czasem po tym, co Anna Freud nazywała ascezą: odmawianiu sobie przyjemności. Bywa też odwrotnie — całkowite zanurzenie w świecie gier i natychmiastowej przyjemności. Nie musi to oznaczać odrzucenia innych. Często jest formą obrony, budowaniem twierdzy, gdy świat wewnętrzny staje się zbyt intensywny, niemal zalewający. W takich momentach nastolatek potrzebuje jasnego poczucia granic — wiedzy, gdzie kończy się on sam, a gdzie zaczyna druga osoba, najlepiej bezpieczny dorosły.
Wspomniany ogień to zachowania antyspołeczne — trudniejsze do regulowania: krzyk, łamanie zasad, przemoc. Donald Winnicott, pediatra i psychoanalityk, proponował odważną perspektywę: akt antyspołeczny może być sygnałem nadziei. Gdy chłopiec niszczy drzwi albo podważa autorytet nauczycielki, może nieświadomie pytać: „Czy ta struktura jest wystarczająco silna, by mnie pomieścić? Czy wytrzyma ze mną?”. Jeśli się załamiemy albo odpowiemy odwetem, nastolatek uczy się, że świat jest niebezpieczny. Jeśli natomiast utrzymamy stabilną, spokojną obecność — nie bez emocji, lecz bez odwetu; stanowczo, blisko własnych zasad i granic — może poczuć się bezpiecznie. Zyskuje wtedy szansę nauczenia się, że agresja nie musi niszczyć relacji. Jaka potrzeba rozwojowa pojawia się tutaj? Nastolatek nie potrzebuje w dorosłych przyjaciela, przyjaciółki, lecz dojrzałej osoby, która wytrzyma te wybuchy i nie przyjmie ich jako personalnych ataków.
Przyszły mężczyzna
Jak zatem może wyglądać dojrzały mężczyzna? To nie musi być ktoś najbogatszy, najsilniejszy ani stoicko niewzruszony. Wróćmy do prostej i pięknej idei Zygmunta Freuda: „kochać i pracować”, dodając jeszcze jedno z prac Winnicotta: „bawić się”. Pomyślny efekt „architektury” okresu nastoletniego wyrośnie na mężczyznę, który potrafi pracować, czyli wykorzystywać energię poszukiwania do tworzenia czegoś wartościowego dla siebie i innych. Będzie to także ktoś, kto umie kochać — przechodząc od narcystycznej potrzeby „nakarm mnie”, do dojrzałej, współzależnej postawy troski i uważności „widzę cię”. I wreszcie ktoś, kto potrafi się bawić — zachować twórczy błysk dziecięcej lekkości, poczucie humoru, patrzeć na świat z przymrużeniem oka i po prostu odczuwać radość z bycia.
Taka przyszłość jest możliwa, ale wymaga aktywnego udziału samego młodego człowieka — jego separacji i budowania swojej indywidualnej, autentycznej tożsamości. Żeby ten proces mógł się bezpiecznie dokonać, nastolatek potrzebuje jednak wsparcia dorosłych: stabilnych, życzliwych i obecnych. Potrzebuje dorosłych, którzy potrafią wytrzymać okres intensywnych zmian, uszanować jego potrzebę wycofania, a jednocześnie zachować cierpliwość i gotowość do pomocy wtedy, gdy będzie jej potrzebował.
Bartosz Karcz — psycholog, psychoterapeuta (w trakcie szkolenia certyfikacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Psychoanalitycznej), wykładowca akademicki. Prowadzi psychoterapię indywidualną i grupową z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi w Oddziale Dziennym dla Dzieci i Młodzieży w Gdyni, w Centrum Terapii Depresji w Gdyni oraz w gabinecie prywatnym w Gdańsku. Pracuje w Zakładzie Psychologii Wspomagania Rozwoju Uniwersytetu SWPS w Sopocie. Specjalizuje się w klinicznej psychologii rozwojowej. Zajmuje się tematyką relacji grupowych i rodzinnych, przywiązaniem, mentalizacją i wspomaganiem rozwoju kompetencji społeczno-emocjonalnych, psychotraumatologią. Współpracuje z placówkami edukacyjnymi, wsparciowymi i terapeutycznymi oraz organizacjami samorządowymi i pozarządowymi