Brak doświadczenia połączony z pewnością siebie i chęcią zaimponowania samicom. Czy może być bardziej zabójcza mieszanka?
Colin Scott, 23 lata, właśnie skończył studia i z tej okazji wyjechał z kolegami do parku narodowego Yellowstone. Pełno tam gorących źródeł i rozochocony Colin zszedł ze szlaku, żeby poszukać ustronnego miejsca do kąpieli. Kiedy je znalazł — a przynajmniej tak mu się wydawało — postanowił sprawdzić temperaturę wody nogą. Schodząc po stromym brzegu, poślizgnął się i wpadł z impetem do wody, która okazała się żrącym kwasem. Na ratunek było za późno. Colin został później jednym z laureatów tzw. Nagrody Darwina przyznawanej tym, których do śmierci doprowadziła własna głupota.
Pięćdziesiąt tysięcy lat temu na Syberii zdarzyła się podobna historia. Bohaterem był młody mamut wędrujący przez tajgę w poszukiwaniu jedzenia. Zapewne nie chciało mu się iść drogą uczęszczaną przez inne mamuty, postanowił ją sobie skrócić. Skrót okazał się jednak pułapką — mamut utonął w gęstym, zamarzającym bagnie. Jego szkielet znaleźli niedawno paleontolodzy i byli szczerze zdziwieni, jak to potężne zwierzę mogło tak głupio zginąć.
Newsweek Nauka, szukaj w kioskach i na Literia.pl
Foto: Materiały prasowe
Podobieństwo między tymi historiami nie jest przypadkowe. Skłonność do nadmiernego ryzyka jest wśród młodych samców niemal normą. Jak dowiedli właśnie naukowcy z Muzeum Historii Naturalnej w Sztokholmie, również wśród mamutów młode samce traciły życie zdecydowanie częściej niż ich rówieśniczki. Brak doświadczenia w połączeniu z nieuzasadnioną pewnością siebie i chęcią zaimponowania samicom — czy może być bardziej zabójcza mieszanka?
Oczywiście trudno wnioskować o mądrości czy głupocie mamucich młodzieńców na podstawie jednych szczątków. Dlatego szwedzcy badacze przeanalizowali ponad 100 zachowanych szkieletów takich mamutów, które zginęły nie śmiercią naturalną, ale wskutek rozmaitych wypadków — od wejścia na zbyt cienki lód na jeziorze po wpadnięcie do jaskini. Aby przekonać się, jakiej płci były mamuty, których życie zakończyło się tragicznie, naukowcy badali DNA pobrane z kości i zębów zwierząt.
Analizy genetyczne nie pozostawiły żadnych wątpliwości. Jak donoszą badacze w najnowszym numerze pisma naukowego „Current Biology”, aż dwie trzecie wszystkich ofiar wypadków to były samce. — Dzisiaj u wielu gatunków obserwujemy, że to samce robią różne głupie rzeczy, które sprowadzają na nie śmierć. Wygląda na to, że mamuty nie były pod tym względem wyjątkiem — mówi młoda biolożka Patrícia Pečnerová z Uniwersytetu Sztokholmskiego, autorka tego badania, w rozmowie z „New York Timesem”.
A może po prostu wśród mamutów było więcej samców? Autorzy badania uważają to za mało prawdopodobne. Ich zdaniem samic i samców w dorosłej populacji było mniej więcej po równo. Dziś znajdujemy szczątki przede wszystkim samców właśnie dzięki temu, że to one ginęły w wypadkach — ich szczątki zostały świetnie zakonserwowane w bagnach, niedostępnych jaskiniach czy tak jak na Syberii — w wiecznej zmarzlinie. Samice kończyły życie z reguły w sposób naturalny, a po ich szczątkach leżących na powietrzu nie pozostał ślad.
Zdaniem Patrícii Pečnerovej wszystkie te niespodziewane śmierci młodych mamutów przydarzały się im tuż po opuszczeniu stada, na czele którego stała stara samica. To ona umiała trzymać młodych samców w ryzach, a przede wszystkim za nich myśleć. Identycznie jest dzisiaj u słoni, najbliższych żyjących krewnych mamutów. W ich stadach są przede wszystkim samice, dzieci i młodzież, a samce opuszczają stado po osiągnięciu dorosłości i zaczynają żyć samodzielnie. Dopóki młode słonie nie dojrzeją płciowo, pozostają w stadzie, są bezpieczne pod opieką starych, mądrych samic. To słonica, przywódczyni grupy, podejmuje decyzje o kierunku wędrówki, a przede wszystkim o strategii obrony przed drapieżnikami.
O tym, jak ważne jest to przywództwo, przekonała się prof. Karen McComb z University of Exeter. W czasie wieloletnich badań nad słoniami rejestrowała na taśmach zachowanie 39 zwierząt żyjących w grupach rodzinnych i obserwowała rozwój ich stad. Okazało się, że najmniej młodych słoni zginęło w grupach, w których przewodziła najstarsza samica.
Również inni badacze słoni zaobserwowali, że największy odsetek śmierci występuje u młodych samców, które oddzielają się od stada, uznając, że są już dorosłe i będą wiodły samodzielne życie. To niebezpieczny czas nie tylko dlatego, że wyzwolone spod kurateli matek i babek samce nie potrafią przewidzieć wielu niebezpieczeństw, ale także dlatego, że zaczynają same szukać guza. Najgorzej jest w okresie godów u słoni zwanym musth. Poziom testosteronu u samców jest wówczas tak wysoki, że zrobią wszystko, aby pokryć samicę, są niezwykle drażliwe, wpadają we wściekłość, wdają się w bójki, napadają na silniejsze samce, a nawet na nosorożce albo tratują ludzkie wioski. W takim szale nietrudno o zranienie i śmierć.
To właśnie testosteron uważany jest za głównego winowajcę przedwczesnych śmierci młodych samców, nie tylko wśród słoni. Wskutek jego działania do braku doświadczenia dochodzą jeszcze skłonność do ryzyka i brawury. Nie bez powodu.
— Wszystko po to, aby zdobyć samicę. Trzeba wtedy albo odgonić innych samców, albo zawalczyć o wyższą pozycję w hierarchii stada — tłumaczy prof. Bogusław Pawłowski, antropolog z Uniwersytetu Wrocławskiego. A żeby tę wyższą pozycję zdobyć, trzeba stawić czoła innym samcom, którzy też chcieliby mieć reprodukcyjne pierwszeństwo. To nie musi być rywalizacja na śmierć i życie, ale bywa, że zwierzęta giną z powodu odniesionych w walce ran, kiedy wda się zakażenie albo zwierzę jest zbyt słabe, aby bronić się przed drapieżnikami. — To mogą być bezpośrednie przyczyny śmierci, ale prawdziwy powód utraty życia przez młodego samca to najczęściej podjęcie ostrej rywalizacji o dostęp do kopulacji — mówi prof. Pawłowski.
O tym, jak łatwo popaść w kłopoty, kiedy nie myśli się głową, przekonał się jeden z młodych szympansów bonobo z lasów deszczowych Wamba w Kongu, a świadkiem jego przygody był dr Nahoko Tokuyama z Instytutu Badania Naczelnych w Kioto. Zaobserwował on grupę młodych samców, która zaczęła napastować samicę w rui. Podekscytowane zbliżały się do młodej samicy, pokrzykując i trzęsąc gałęziami. Ale z drugiej strony szybko nadciągnęły inne samice, w tym przewodniczka stada. Sprawnie odgoniły napalonych młodzieńców, a tego, który najbardziej się opierał, strąciły z gałęzi i porządnie poturbowały. W efekcie całego zajścia młody samiec uciekł i nie pokazywał się w stadzie przez trzy tygodnie. Cudem uszedł z życiem, błąkając się samotnie po dżungli.
Tyle szczęścia nie miał niejaki Temba, szympans z zoo w nowozelandzkim Wellington, który właśnie dorósł i próbował zaimponować samicom. Pewnego dnia młodzieniec rzucił się na starszego samca o imieniu Marty, przywódcę stada mieszkającego w zoo. Choć Temba wydawał się silniejszy niż przywódca, to jednak Marty znał lepiej strategię walki. Młody szympans przegrał. I tym razem nie zdołała pomóc mu mama, do której Temba zawsze uciekał, kiedy działa mu się krzywda. Młody szympans dostał takie manto od szefa stada, że weterynarzom z zoo nie udało się go uratować.
Czy ta historia czegoś nam nie przypomina? Przecież tego typu wyskoki, walki, próby pokazania własnej siły i zaistnienia w świecie mężczyzn są przyczyną śmierci bardzo wielu młodych mężczyzn z gatunku homo sapiens. — Rzeczywiście, śmiertelność wśród mężczyzn na skutek przyczyn zewnętrznych gwałtownie rośnie na początku okresu dojrzałości, staje się nawet pięciokrotnie większa niż śmiertelność kobiet w analogicznym wieku — mówi prof. Pawłowski. Młodzi mężczyźni sprowadzają na siebie śmierć na tyle często, że chociaż rodzi się nieco więcej chłopców niż dziewczynek, to powyżej 35-40 roku życia jest już więcej kobiet niż mężczyzn. Jak dowiedli naukowcy z Carnegie Mellon University, młodzi mężczyźni najczęściej giną z powodu swoich ryzykownych zachowań. W USA na pierwsze miejsce wysuwają się wypadki samochodowe, potem utonięcia oraz zabójstwa. Choć z upływem lat mężczyznom przybywa doświadczenia i wiedzy, to nawet w wieku 50 lat mogą częściej niż kobiety zginąć z powodu swojego zachowania.
Dzieje się tak dlatego, że skłonność do ryzyka mężczyźni mają niejako we krwi. — Tak jakby urodzili się z przekonaniem, że fortuna sprzyja odważnym — mówi w rozmowie z BBC prof. Geoff Trickey z British Psychological Society, który przeprowadził ciekawe badania na ten temat wśród ponad 2000 pracowników brytyjskich firm. Wyliczył, że mężczyźni aż dwukrotnie częściej niż kobiety byli skłonni do podejmowania ryzykownych decyzji.
A jeśli do tej wrodzonej skłonności do ryzyka dodamy brak doświadczenia i chęć zaimponowania potencjalnym partnerkom, przestaje dziwić, że młodzi mężczyźni tak często się uśmiercają, nawet niechcący. — Wygląda jednak na to, że z ewolucyjnego punktu widzenia podejmowanie takiego ryzyka opłacało się. Gdyby tak nie było, mężczyźni zachowywaliby się dziś inaczej — twierdzi prof. Pawłowski. Tę opłacalność popisywania się przed potencjalnymi partnerkami pokazują też badania w różnych społeczeństwach, np. zbieracko-łowieckich. — Są w nich mężczyźni, którzy nie mają żadnych potomków, i jest takich mężczyzn więcej niż kobiet — tych, których żadna kobieta nie chciała — tłumaczy prof. Pawłowski. — Z drugiej strony są też tacy, którzy mają więcej dzieci, niż ma jakakolwiek kobieta w danej społeczności. Oznacza to, że mężczyzna ma te dzieci z kilkoma partnerkami.
Wygranie rywalizacji z innymi samcami oznacza więc większą szansę na skuteczne przekazywanie własnych genów. Oczywiście, aby dwóch młodych mężczyzn podjęło rywalizację, nie musi obok stać kobieta. — To kwestia odpowiedniego koktajlu hormonów płciowych i cech osobowości, które wpływają nie tylko na skłonność do podejmowania ryzyka, ale także impulsywność. Dlatego zapalnikiem do samczej rywalizacji mogą być bardzo błahe sytuacje, np. fakt, że jeden młodzieniec niechcący potrącił drugiego w barze — mówi prof. Pawłowski.
Ale na szczęście kobiety, które są przyczyną męskiej rywalizacji, też mają moc, aby ten śmiertelny wyścig powstrzymać. — Kiedy młody mężczyzna znajduje partnerkę, a zwłaszcza kiedy rodzą mu się dzieci, prawdopodobieństwo, że zginie przez własną brawurę i nadmierne ryzyko, bardzo maleje. W jego krwi obniża się bowiem poziom testosteronu, męskiego hormonu płciowego, który jest przyczyną wielu głupich zachowań młodych mężczyzn — mówi prof. Pawłowski.