Gdy w naszym życiu jest dużo stresu, poczucia pustki i niezadowolenia, aktywizują się schematy wyuczone w dzieciństwie, działające jakby poza naszą świadomością. Mogą być one bardzo niszczące. Ale możemy też wypłynąć na nie, by takie nie były.
Jedną z kategorii opisu naszego codziennego funkcjonowania są wzorce. Stanowią one część składową skryptów życiowych, schematów, planów życia. Cechuje je powtarzalność, a ich funkcją jest organizacja naszego sposobu myślenia, odczuwania i działania. Tworzą się one od początków naszego życia, na bazie cech naszego temperamentu, oddziaływań rodziców, doświadczeń wczesnodziecięcych, obserwacji otoczenia oraz uzyskiwanych wzmocnień.
Jak pisał John Bowlby, twórca teorii przywiązania: „Wszyscy od kołyski aż po grób, czujemy się najszczęśliwsi wówczas, gdy nasze życie układa się w serię dłuższych lub krótszych wycieczek, na które wyruszamy z bezpiecznej bazy, jaką stanowią nasi opiekunowie”. Co jednak, jeśli takiej bezpiecznej bazy zabraknie?
Newsweek Psychologia. Najnowsze wydanie już w kioskach!
Foto: Materiały prasowe
Wzorce, które szkodzą
Gdy potrzeby dziecka znajdują ukojenie i uspokojenie, a otoczenie stanowi bezpieczną bazę umożliwiającą dziecku eksplorowanie świata, wówczas wyposaża ono siebie w różne dostępne opcje reakcji, które w jego dalszym życiu złożą się na elastyczne wzorce funkcjonowania. Wtedy też możliwy stanie się proces separacji od pierwotnych opiekunów i wyjście do tworzenia nowych więzi.
Jednak gdy potrzeby dziecka nie odnajdują odzwierciedlenia ani odpowiedzi, a dziecko znajduje się w otoczeniu niedającym wystarczającego wsparcia, to zaczyna ono odczuwać strach, przerażenie i panikę. By poradzić sobie z tak bardzo pierwotnym cierpieniem, włącza się u niego mobilizacja mechanizmów przetrwania. Wtedy to, co nie może być ujawnione, co jest niezaspokojone, co nie znajduje emocjonalnego dostrojenia, zostaje schowane, usunięte, odłączone, skierowane do wewnątrz. Wszystko po to, by przeżyć, wytrzymać, móc się przyłączyć, być zauważonym, wywołać reakcję albo tej reakcji uniknąć. We wzorcu przetrwania są automatyzm, powtarzalność, znieczulenie wobec bólu. To rodzaj ochrony, która izoluje od tego, co trudne, zagłaskuje, zaprasowuje fałdy i nierówności. Na chwilę daje ukojenie, dobre myślenie o sobie, zaczarowuje groźne psychiczne smoki i potwory, by zagnieździć się w świecie.
Utrwalenie tych strategii przetrwania w dorosłości skutkuje sztywnością zarówno emocjonalną, jak i poznawczą. Sięganiem po stałe strategie radzenia sobie, mimo że wcześniej były ograniczone i nieskuteczne. W przerażeniu zniekształcamy obraz siebie i świata, w ograniczony sposób sięgamy do naszych zasobów i przełączamy się na jedną bądź dwie strategie z obszaru przetrwania: na walkę, ucieczkę, zastygnięcie, obłaskawianie. Te wzorce mają znaczenie i swój sens w sytuacji zależnego od dorosłych dziecka. Jeśli jednak aktywizują się w naszym dorosłym życiu, to odrywają się od swojego pierwotnego znaczenia i to, co miało chronić i koić, może stać się nadmiarowym żądaniem miłości, lękiem przed bliskością czy rezygnacją z siebie, by dostać od innych aprobatę. Buntujemy się na nieskuteczność tych strategii, zwrotnie jednak je nasilając. Żądając uwagi, grożąc zemstą, milcząc i nie odpowiadając na pytania, zastygając i pozostawiając bliskich w bezradności. Wiemy, że tego nie chcemy, że to miało służyć czemuś innemu, że nam chodzi przecież o bliskość, miłość, a jednak wchodzimy w coraz bardziej narastające doświadczenie oddalania się i utraty szczęścia.
Z życia w przetrwanie
Wzorce przetrwania znane są jako 4F (fight, flight, freeze i fawn): walka, ucieczka, zastygnięcie, obłaskawienie.
We wzorcu walki osoba może zrażać innych do siebie poprzez nadmiarowość domagania się miłości. Na każdy sygnał odłączenia, separacji potrafi reagować gniewem, złością, wzbudzaniem poczucia winy u innych i budowaniem obrazu bycia poszkodowaną w związku. W tej strategii uwidacznia się bardzo silna tendencja do kontroli (pierwotnie służącej poczuciu bezpieczeństwa), która w relacjach przeciwdziała ujawnieniu się miękkości, czułości czy spontaniczności. Ktoś z takim wzorcem, chroniąc swój wizerunek, może spostrzegać źródło problemów w drugiej osobie i chcieć ją zmieniać. Dla niego to inni mają coś do poprawienia, udoskonalenia, nadrobienia, zmienienia. Krytyka innych, świata, najbliższego otoczenia powoduje, że walczący nie dostaje tak bardzo potrzebnej mu bliskości. W zamian za krytykę i kontrolę otrzymuje porzucenie, niezrozumienie, wyobcowanie, brak bliskości.
We wzorcu ucieczki osoba unika bliskiej relacji poprzez to, że jest ciągle zajęta i doskonali się. Praca nad sobą i bycie osobą perfekcyjną ma zapewnić i miłość, i poczucie bezpieczeństwa. Będąc w tym wzorcu, człowiek stale działa, nieustannie nad czymś myśli, czymś się martwi, tworzy dramatyczne scenariusze i jest pobudzony. Taki wzorzec prowadzi niekiedy do zachowań ryzykownych, do przekraczania granic własnej wydajności, granic związanych z ochroną siebie, ze swoim zdrowiem i bezpieczeństwem. Bycie ciągle w czymś, co pochłania, jest fascynujące, lecz często zabiera możliwość tworzenia bliskiej więzi. W natłoku spraw trudno zauważyć to, co najważniejsze, określić priorytety i zatrzymać się, by skonfrontować się z rzeczywistością.
We wzorcu zastygnięcia osoba chroni siebie w zamrożeniu, zatrzymaniu, odłączeniu i izolacji. Inni są doświadczani jako zagrażający, dlatego samotność jest lepsza niż relacja. Poprzez izolację osoba chroni siebie przed kolejnymi frustracjami — choć nie zmienia to jej cierpienia, to nie dodaje też kolejnych ciosów. Sposobem na chronienie siebie może tu być np. wydłużanie czasu snu czy częste spanie w najbardziej nieoczywistych sytuacjach, zatapianie się w fantazjach, marzeniach, interesowanie się sprawami mającymi mało wspólnego z praktyką życia codziennego, granie w gry, przeglądanie stron internetowych czy szukanie zaspokojenia poprzez oglądanie pornografii. Osoba z tym wzorcem może mieć zdolność do przechodzenia w stan odłączenia w sytuacjach intensywnych reakcji, w silnym stresie, w relacji, która zmierza do konfrontacji. Brak ruchu, szybka rezygnacja z jakiejkolwiek inicjatywy, brak motywacji, by iść do kogoś/czegoś, powodują, że takie osoby nie przeżywają sukcesów. Jakby chroniły siebie przed byciem widoczną dla innych czy przez innych uznaną.
Dla osoby ze wzorcem obłaskawiania symbiotyczność z innymi jest silnie nagradzająca. Rozpoznawanie potrzeb innych osób, zaskarbianie ich uwagi, widzenie ich zadowolonymi — to wzbudza poczucie komfortu i bezpieczeństwa. Od najmłodszych lat taka osoba uczy się czytać potrzeby innych — z mimiki, ruchów, wykonywanych działań, pokazywanych emocji. Jest tym lepsza, im bardziej rozpozna to, czego potrzebują inni. Osoby ze wzorcem obłaskawiania stają się najbardziej zaufaną osobą mamy, taty, babci, powiernikiem, przyjacielem, obrońcą, opiekunem. Odpowiadają za humor innych, za ich samopoczucie. Kosztem siebie naprawiają życie innych, niekiedy posuwając się do przekroczeń tego, co dla nich ważne lub potrzebne. Mówią komplementy, myślą o prezentach, zabiegają o uwagę i tłumią złość, bo ta może zaszkodzić wzajemnemu zlaniu się. I nawet jeśli są zmęczone lub przeciążone, nie opiekują się sobą — bo nie znają takiego stanu.
Emocje przykrywające emocje
Gdy wykorzystujemy w dorosłym życiu strategie chroniące nas w dzieciństwie, to tak jakbyśmy ciągle powtarzali wątki z przeszłości i byli w niej zakotwiczeni. Powtórzenia tych strategii są tym bardziej możliwe, im więcej w naszym życiu stresu, poczucia pustki i niezadowolenia, poczucia utknięcia bez możliwości ruchu. Wtedy aktywizują się schematy wyuczone, automatyczne, działające jakby poza naszą świadomością. Efektem pojawienia się tych wzorców jest wzmocnienie naszych przekonań o sobie, o innych, o świecie. Także ponowne przeżywanie uczuć wyuczonych w dzieciństwie. Powtarzanie wzorców już nas nie chroni, ale oddala od tego, czego potrzebujemy, co czujemy, jak przeżywamy świat.
Dzieje się tak, gdy nasze wzorce emocjonalne naznaczone są wpływem reguł naszej rodziny pochodzenia. Gdy w rodzinie istnieje zakaz wyrażania jakiejś emocji, to na autentyczne przeżycie nakłada się uczucie zastępcze. Może to dotyczyć przeżywania strachu, kiedy dziecko było karane za to, że się boi i chowa. W zamian za to mogło udawać radość, zabawiać otoczenie, wchodzić w rolę błazna. Wtedy na autentyczną emocję strachu nakłada się emocja radości, zabawy pozwalającej uzyskać rodzicielską akceptację, choć tak naprawdę odłączającej od przeżycia czegoś autentycznego. Tak bywa też ze złością, za którą dziecko jest karane („ja ci się pozłoszczę”, „na ojca z takimi słowami”, „to ja tyle dla ciebie robię, a ty…”). Zamiast złości pojawiają się wówczas zastępczy płacz, szukanie pocieszenia, schronienia u innych — wtedy dopiero dziecko doświadcza uznania i bycia widzianym. Niekiedy złość zatrzymywana jest przez poczucie emocjonalnej pustki, niewzruszenie, swoiste emocjonalne znieczulenie. Nagrodą zaś staje się przyzwolenie na przeżywanie emocji uznanej przez rodziców, a nie odczuwanej przez dziecko. W dorosłości możemy też uruchamiać podobne wzorce emocjonalne: zamiast złościć się — płakać; zamiast płakać lub smucić się — złościć. Nie mówić o strachu ani poczuciu zagrożenia, ale wyśmiewać innych lub siebie z powodu słabości. Odmawiać sobie radości lub przyjemności na rzecz obowiązków, pracy, bycia zajętym.
Wzorce emocji zastępczych zamykają nas w dostępie do siebie i w rozpoznawaniu innych. Przestajemy mieć orientację — o co chodzi, co jest ważne, w jakim kierunku chcemy zmierzać.
Powtarzalność zamieniona w wybór
Z każdego wzorca można wyjść — ku własnej autonomii, ku przyglądaniu się wyborom, ku rozwiązywaniu problemów. Świadomość tego, co się powtarza, jest punktem wyjścia do zmiany tego, co nie chroni, nie żywi, nie daje rozwiązania. Wzorce walki są potrzebne, gdy trzeba stawiać granice, zaznaczać swoją oddzielność i pilnować zasad. Swobodne sięganie do wzorca ucieczki pozwala czasami ochronić siebie przed pochopnymi decyzjami, zyskać czas na analizę i popatrzenie na sprawy z różnych perspektyw. We wzorcu zastygnięcia możemy zatrzymać się i przyjrzeć swojej sytuacji — bez nacisku, bez presji, by wybrać, czy jakieś działanie ma sens. Dostęp do wzorca obłaskawiania umożliwia wejście w rozumienie innych bez upartej walki o swoje. Może dawać możliwość pójścia na kompromis czy uznania potrzeb drugiej strony, bez poczucia utraty swojej pozycji.
Praca nad własnymi wzorcami nie polega na pozbywaniu się ich. To, co niekiedy wydaje się nieskuteczne, może być w pewnym momencie życia danej osoby jedyną znaną jej strategią przetrwania. Zmiana nie jest więc nakazem pozbywania się form radzenia sobie, które chroniły nasze dzieciństwo. Może być naszą wewnętrzną pracą nad zatrzymywaniem się, nad zadawaniem sobie pytań: „gdzie jestem?”, „dokąd zmierzam?”.
Zmiana dzieje się po cichu — w środku naszego świata, powoli — nie na scenie, nie wśród okrzyków i oklasków. Nie w liczbie napisanych postów, opowiedzianych wrażeń. To praca nad rozstaniem z przeszłością, nad pożegnaniem chroniących nas w dzieciństwie sposobów bycia w świecie, to dodawanie nowych strategii i sprawdzanie nowych wyborów, zamienianie reaktywności na autorefleksyjność. Po cichu, ze sobą, czasami z nawrotami do przeszłości i niekiedy w dopuszczeniu bólu i trudnych emocji. Taka praca może odbyć się z towarzyszeniem terapeuty, podczas pracy w grupie, w czasie analizy własnego skryptu międzypokoleniowego lub indywidualnego genogramu. Także w terapii podjętej przez parę, która zmienia niszczące dla relacji interakcje, wzajemnie ucząc się od siebie zarówno dystansu, jak i ujawniania zaangażowania. Warto więc iść, sprawdzać, wybierać, by nie zatrzymywać się w niefunkcjonalnym już wzorcu.
Magdalena Sękowska — psycholog, psychoterapeutka, dyrektorka Kliniki Rodzina–Para–Jednostka w Poznaniu, specjalizuje się w psychoterapii par, psychoterapii indywidualnej oraz w pracy z rodzicami nad relacjami z dziećmi poprzez obserwację ich relacji w warunkach domowych, zajmuje się analizą skryptów międzypokoleniowych w psychoterapii indywidualnej i psychoterapii par; pracuje z organizacjami w określaniu skryptów organizacyjnych i przygotowaniu kadry menedżerskiej do radzenia sobie z różnorodnymi sytuacjami w zarządzaniu ludźmi