Varga: ta bitwa o jeden z najbardziej ponurych epizodów w historii Polski. Sobieski ledwo uciekł

W Inowrocławiu byłem raz w życiu i podobało mi się. Zwłaszcza że występowałem na jednej scenie z Krzysztofem Ibiszem, ponieważ był to festiwal literacki. Kiedy Ibisz zszedł ze sceny, a tylko ja na niej zostałem, trzy czwarte publiczności też wstało i wyszło. Mógłbym więc czuć żal do Inowrocławian, ale nie czuję. Zwłaszcza że Inowrocław przeżył straszniejsze rzeczy niż obrażanie przez Kaczyńskiego oraz moja z Ibiszem wizyta.

W natłoku tragicznych rocznic umknęła nam rocznica jednej z najbardziej porażających rzezi dokonanych na Polakach. I to pod Inowrocławiem. Ona zawsze umyka, nie tylko dlatego, że dziś mija od niej już 360 lat i nikt, kto tamtą rzeź przeżył, i tak już nie żyje. Umyka z tego powodu, że to Polacy dokonali rzezi na innych Polakach. W dodatku bezbronnych, którym zwycięzcy Polacy obiecali życie, ale zamiast tego żywcem rozsiekali na kawałki.

Rokosz Lubomirskiego i bitwa pod Mątwami

W bitwie pod Mątwami w lipcu 1666 r. — jakże symboliczne trzy szóstki w dacie! — doszło do najbardziej krwawej emanacji nienawiści Polaków do Polaków, gdy rokoszanie wyrżnęli wojska króla Jana Kazimierza. Mątwy dziś są dzielnicą Inowrocławia, wówczas były poza miastem.

Na czele rokoszu przeciw królowi stanął hetman Jerzy Lubomirski, potężny magnat, zasłużony w walkach ze Szwecją i z Rosją dowódca, mawiało się, że drugi po królu człowiek w Rzeczypospolitej. Za nim stanęła szlachta, która serdecznie nienawidziła Jana Kazimierza. Szlachcie nie podobało się wyjątkowo to, że Jan Kazimierz chciał — za namową mądrzejszej od siebie żony — przeprowadzać reformę państwa i wzmocnić władzę centralną oraz zamierzał wprowadzić elekcję vivente rege, czyli za życia króla, żeby po jego śmierci uniknąć gorszących scen chaosu w trakcie bezkrólewia. To oznaczałoby ukrócenie panoszącej się w Polsce anarchii, a do tego magnateria dopuścić nie mogła.

Polska w II połowie XVII w. to było prawdziwe państwo z kartonu i państwo z dykty, zanim wynaleziono dyktę i karton. Finanse w ruinie, gospodarka w ruinie, władza królewska w ruinie, a do tego wciąż powstawały jakieś konfederacje wojskowe — dla Polski każda konfederacja jest tragedią. Sienkiewicz omamił nas wspaniałością przygód XVII-wiecznych Polaków, stąd stulecie, które prostą i krwawą drogą prowadziło Rzeczpospolitą do upadku, uważa się u nas za okres przewspaniały i bohaterski. Sienkiewicz nie opisał w „Trylogii” rzezi pod Mątwami, bo by mu się prześliczny obraz Wołodyjowskich i Skrzetuskich za bardzo rozjechał.

Szlachta nienawidziła też żony króla, Ludwiki Marii, za to, że była Francuzką, że wprowadzała francuskie zwyczaje i kulturę, co dla Sarmaty jest nie do zniesienia. Jak ktoś chwali się w Polsce, że mówi świetnie po francusku, to sam sobie sznur na szyję kręci. Minęły stulecia, przeszły zabory i okupacje, powstania i upadki powstań, nastała wolność, ale i dziś próbować wygrać jakieś wybory, chwaląc się znajomością francuskiego — widowiskowe samobójstwo. Francuz uosabia wszystko, czego Polak nienawidzi w Zachodzie, a że Polak z zasady Zachodu nienawidzi, to musi nienawidzić Francji.

I faktycznie — rozsieczono symbolicznych Francuzów pod Mątwami, tyle że byli oni narodowości polskiej. Owszem, wiadomo, że najbardziej okrutne są wojny domowe. Wszak pół wieku wcześniej był rokosz Zebrzydowskiego, a później wzajemna jatka pod Olkienikami w 1700 r., ale rokosz Lubomirskiego pobił wszelkie rekordy wzajemnego mordowania się Polaków.

Bitwa pod Mątwami skończyła się wymordowaniem jeńców

Bitwa z grubsza wyglądała tak, że po jednej stronie Noteci stał Lubomirski z armią, a po drugiej Jan Kazimierz ze swoją. Król kazał swoim wojskom przeprawiać się przez rzekę, której rozlewiska miały wówczas nawet 2 km szerokości. Co tak nieudacznie uczyniono, że na wypełzających z wody królewskich kawalerzystów ruszyła szarżą cała jazda Lubomirskiego i zaczęła jatkę, a ci, którzy usiłowali uciekać, wpadali na tych, którzy wciąż się z wody wydobywali.

Jan Sobieski, wówczas jeszcze nie król, dowodził królewskimi jednostkami w tej żałośnie przegranej bitwie i sam dał nogę z pola, zanim ludzie Lubomirskiego zdążyli z niego przyrządzić befsztyk tatarski. To, że Sobieski się ośmieszył, to jasna sprawa. To, że Jan Kazimierz z daleka obserwował bezradnie rzeź swoich wojsk, ale sam był winien epickiemu łomotowi, jaki dostali — jeszcze jaśniejsza.

Jakby Sobieski nie zdążył zwiać spod Inowrocławia, to nie byłoby odsieczy wiedeńskiej, a dziś nie mielibyśmy pomników, ulic, szkół i jednostek wojskowych jego imienia, o banknocie 500-złotowym nie wspominając.

Główny opis masakry mamy właśnie od Sobieskiego, który w liście do Marysieńki opisał klęskę: pokonani Polacy uciekali na bagna, ale zwycięscy Polacy ich nawoływali, żeby poddając się, uratowali życie. Tyle że obietnicy nie mieli zamiaru spełnić. Przegranych Polaków wygrani Polacy, jak pisał Sobieski, zaprowadzali na bok i rąbali na kawałki — żywych jeszcze. Ciała Polaków zabitych przez Polaków miały nawet po kilkadziesiąt ran, bo po śmierci jeńców Polacy nadal pastwili się nad zamordowanymi przez siebie Polakami. Sobieski wstrząśnięty tym ludobójstwem Polaków na Polakach pisał, że nawet Tatarzy ani Kozacy nigdy nie czynili takiego bestialstwa.

Czyż nie byłoby wskazane — skoro rozliczamy zbrodnie na Polakach — ustanowić państwowe obchody tej rzezi? Jakiś dzień pamięci w Sejmie? Palenie świec, a może stawianie krzyży? Jakąś komisję do spraw badania zbrodni na Polakach zaangażować w ściganie sprawców? Niby dużo czasu minęło, ale pewnie jacyś potomkowie rzeźników spod Inowrocławia gdzieś żyją. A może by młodzież w szkołach uczyć, że najgorszym wrogiem dla Polaka bywał inny Polak? I o tym, że od klęski królewskiej pod Mątwami Polskę coraz mniej poważnie traktowano w Europie, za to obce dwory coraz bezczelniej sobie poczynały w Rzeczpospolitej i coraz silniejsza się Rosja robiła? No i uczyć, że już kilka lat wcześniej, zanim rodacy wyrżnęli mu armię, Jan Kazimierz w profetycznej przemowie na sejmie przewidział przyszłe rozbiory Polski. Bo przewidział, choć zaklinał się, że chciałby być fałszywym prorokiem. Mówił, że „stanie się Rzeczpospolita łupem okolicznych narodów”. Moskwa weźmie sobie wschodnie ziemie Rzeczypospolitej, Wielkopolskę Niemcy, a „dom austriacki, spoglądający łakomie na Kraków, nie opuści dogodnej dla sie­bie sposobności i przy powszechnym rozgrywaniu państwa nie wstrzyma się od zaboru”.

Było wiadomo, że jak dalej Polska będzie państwem z kartonu, jakim była w ukochanym przez Sienkiewicza XVII w., to zabory są nieuchronne. Ale to tylko wzmacniało kartonowość Polski. Z wiadomym i jakże malowniczym skutkiem.