— Jan Paweł II nie obalił komunizmu ani Związku Radzieckiego, choć postrzega się go jako superbohatera. Mitów, którymi obrósł polski Kościół, jest więcej. Sama instytucja jest więźniem przeszłości—mówi Ignacy Dudkiewicz, który zajrzał za kulisy Kościoła.
— To, w jakim stanie jest dzisiaj Kościół w Polsce, w największym stopniu jest pokłosiem polityki personalnej czasu pontyfikatu Jana Pawła II. Odpowiadają za nią trzy osoby: arcybiskup Józef Kowalczyk, kardynał Stanisław Dziwisz, biskup Tadeusz Rakoczy — uważa Ignacy Dudkiewicz, filozof, autor książki „Pastwisko. Jak przeszłość, strach i bezwład rządzą polskim Kościołem”, który jest gościem najnowszego odcinka wideopodcastu „Rachunek sumienia”.
— Gdzieś tam w tle, ale absolutnie jako osoba kluczowa w tej historii, króluje arcybiskup Juliusz Paetz. W 1978 r., gdy Wojtyła został wybrany papieżem, i przez kolejne cztery lata wprowadzał polskich duchownych w arkana stolicy Apostolskiej. Był wówczas najważniejszym polskim duchownym w Watykanie.
Kto rządzi Kościołem?
Pisząc książkę, Dudkiewicz starał się odpowiedzieć na pytanie, kto rządzi Kościołem w Polsce. — Doszedłem do wniosku, że odpowiedzią nie jest „kto”, a „co” rządzi Kościołem w Polsce, czyli przeszłość strach, bezwład. One są bardziej fundamentalne niż personalia, chociaż oczywiście te problemy mają też swój rodzaj personifikacji.
Dlaczego Jan Paweł II uznał, że duchowni tacy jak Paetz, Dziwisz czy Rakoczy byli najlepsi do kierowania polityką kadrową Kościoła w Polsce? A może oni sami cynicznie wykorzystali swoją znajomość z papieżem? — pyta Sekielski.
— W przypadku Stanisława Dziwisza była to więź, zaufanie, jak i przekonanie, że to był odpowiedni człowiek na odpowiednim miejscu, którym — jestem o tym głęboko przekonany — nie był — mówi Dudkiewicz. — Jeśli chodzi o Paetza czy Kowalczyka to są osoby, które Jan Paweł II już zastał w Watykanie. Ich silną stroną było to, że orientowali się dość mocno w funkcjonowaniu kurii rzymskiej.
Jan Paweł II miał swój udział w promowaniu wyżej wymienionych duchownych. — Całkowicie odpowiada za to, że w 1989 r., znając już z bliskiej współpracy księdza Józefa Kowalczyka, czyni go nuncjuszem apostolskim w Polsce — mówi Dudkiewicz.
Była to sytuacja nadzywyczajna, bo niezwykle rzadko nuncjuszem zostaje duchowny pochodzący z kraju, w którym obejmuje to stanowisko. Jak ją tłumaczono? — Teoretycznie opowieść jest taka, że to był bardzo specyficzny moment, nawiązanie na nowo relacji między państwem a Watykanem. Miał też misję reformy administracyjnej Kościoła po zmianie ustroju.
Według Dudkiewicza „ta opowieść, nawet jeśli ma jakieś logiczne uzasadnienie, nie tłumaczy, dlaczego pełnił tę funkcję przez tak wiele lat, bo do 2007 r., kiedy dopiero Benedykt XVI zmienił nuncjusza apostolskiego w Polsce”.
— Mówimy o bardzo długiej misji, która nie ma żadnego sensownego wytłumaczenia. Dla samego Jana Pawła II i jego otoczenia w postaci Stanisława Dziwisza, to był bardzo wygodny układ. O wszystkich decyzjach personalnych w obrębie Kościoła w Polsce decydowali oni we dwóch — mówi Dudkiewicz.
Czy Jan Paweł II obalił komunę?
W swojej książce Dudkiewicz obala mit, jakoby Jan Paweł II przyczynił się do obalenia PRL-owskiej władzy.
— To jest w pewnym stopniu kontynuacja opowieści o roli Kościoła w historii Polski, która sięga okresu zaborów. W PRL-u opiera się na tym, że Kościół zawsze był z narodem, a naród zawsze był przeciwko komunie. A historia, jak zwykle, była bardziej skomplikowana. Starałem się opisać to metodycznie, opierając się na rozmowach z prof. Friszke, który krok po kroku, opierając się na kolejnych etapach PRL-u, tłumaczy, jak to wyglądało, ale też bazując na różnych publikacjach. Sposoby współistnienia Kościoła z władzą były różne na różnych etapach — mówi Dudkiewicz.
I dodaje: — To nie jest tak, że wszyscy księża walczyli z komuną. A nawet jeśli jakaś część społeczeństwa walczyła z komuną, to stosunek Kościoła był do tego bardzo różny. Np. w roku 1968, kiedy trwała nagonka na Żydów, a środowiska wówczas w dużej mierze studenckie protestowały, stosunek Kościoła nie był jednoznaczny. Kościół przez większość PRL-u nie wchodził w żadną ostrą konfrontację z władzą, a starał się być czynnikiem stabilizującym sytuację polityczną.
Zwraca uwagę, że instytucja była podzielona na rozmaite frakcje. — Częścią opowieści jest to, że jakiekolwiek akty współpracy z SB duchownych był margines. Ale to nie jest prawda. Osób współpracujących ze służbą, w różny sposób, było wcale nie tak mało — mówi gość „Rachunku sumienia”. Większość akt dotyczących współpracy księży z SB zostało po 1989 r. zniszczonych, nigdy nie poznamy więc całkowitej prawdy na ten temat.
— To, co wiemy, bardzo często pochodzi albo z akt wywiadu zagranicznego, a więc tak naprawdę więcej wiemy o polskich duchownych, którzy byli w Rzymie, bo więcej się tego rodzaju dokumentów się zachowało i wiemy przede wszystkim o takich sprawach, których odpryski się pojawiają w trochę innych historiach — dodaje Dudkiewicz.
Obala też kolejny mit, który silnie wiąże się z opowieścią o roli Jana Pawła II w obaleniu PRL-u, a właściwie całego Związku Radzieckiego. — I tu wersji tej opowieści jest kilka, ale wszystkie one się zasadzają na takiej super bohaterskiej opowieści o „kapitanie Polska”, który, mieszkając w Rzymie, obala tego „wielkiego brata”. Oczywiście to jest bzdura. Ja nie mówię, że Kościół nie miał żadnej roli, to też nie o to chodzi. Jedyne co chcę powiedzieć, że ta rola była skomplikowana, w jakiejś sferze pozytywna, a w jakiejś sferze zupełnie negatywna — podkreśla Ignacy Dudkiewicz.
„Nie wierzę w biskupów”
Jaka jest diagnoza współczesnego Kościoła? – Przeszłość ma olbrzymi wpływ na to, jak funkcjonuje dzisiaj Kościół w Polsce. Rządzi w coraz mniejszym stopniu, bo też odchodzi pokolenie wychowanków protegowanych i przyjaciół Juliusza Paetza. Oni po prostu odchodzą coraz bardziej na emeryturę. Gądecki i Jędraszewski, którzy również byli w tym kręgu wpływów – mówi Dudkiewicz. Dodaje, że Kościołem wciąż rządzi strach. – I absolutny brak diagnozy, kryzysu i tego, dokąd to Kościół zarówno instytucjonalny, jak i wspólnotowy doprowadzi, a doprowadzi do absolutnego krachu. I ten krach się musi wydarzyć. Nie ma już odwrotu – mówi gość programu.
Jesteś osobą wierzącą? — pytają gościa Tomasz Sekielski i Magdalena Rigamonti.
— Tak, jestem osobą wierzącą, ale nie w biskupów. Los tej instytucji mnie obchodzi o tyle, że ten kryzys przyspieszy zaprzestanie dalszego krzywdzenia konkretnych ludzi, a ludzie wierzący jakoś sobie może na tym ugorze będą do tego, co najważniejsze, wracać — odpowiada Dudkiewicz.
Czym jest „Rachunek sumienia”?
Kościół. Dla jednych skompromitowana instytucja cynicznie wykorzystująca religię jako narzędzie do zarabiania pieniędzy. Dla drugich opoka oraz źródło wszelkiego dobra i miłości. „Rachunek sumienia” to nie jest podcast tylko o Kościele. To podcast o ludziach, na których kariery, a czasem i na całe życie, wpływ miała (lub nadal ma) instytucja, jaką jest Kościół katolicki. Jeśli nie macie w sobie uczuć religijnych, koniecznie posłuchajcie. Jeśli je w sobie macie — posłuchajcie tym bardziej.
