Dzwonienie w uszach, zawroty i bóle głowy – to główne objawy tajemniczej dolegliwości, na którą od kilku lat zapadają amerykańscy dyplomaci i szpiedzy. Lekarze właśnie dokonali nowego odkrycia w tej sprawie.
Pierwsze przypadki pojawiły się pod koniec 2016 roku w Hawanie. Agenci CIA przebywający na Kubie oraz pracownicy ambasady amerykańskiej, a chwilę potem również kanadyjskiej, zaczęli zgłaszać objawy neurologiczne. Uskarżali się na częściową utratę słuchu i dziwne szumy w uszach, mdłości i bóle głowy, ale też spadek zdolności poznawczych, niemożność skupienia się, przewlekłe zmęczenie. „Za pierwszym razem to był nagły ból, jakby coś ściskało moją głowę, nie mogłam się poruszyć” – wspomina w rozmowie z NBC News Tina Onufer, urzędniczka amerykańskiego korpusu dyplomatycznego na Kubie.
Początkowo wydawało się, że to może jakaś trucizna podana ludziom lokalnie, bo większość przypadków tej tajemniczej dolegliwości zanotowano u osób mieszkających w hotelu Nacional w Hawanie. Żadne badania nie wykryły jednak toksycznych substancji ani w otoczeniu chorych, ani w ich organizmach. Ale w kolejnych latach sprawa stawała się coraz bardziej dziwna. Choroba nazwana przez dziennikarzy syndromem hawańskim, a przez lekarzy nietypowym incydentem zdrowotnym (anomalous health incident – AHI) zaczęła przybierać rozmiary epidemii. Te same dolegliwości zaczęli odczuwać również pracownicy ambasad i konsulatów amerykańskich w Indiach, Chinach, Rosji i Kazachstanie, w wielu krajach europejskich (m.in. Polsce, Austrii i Niemczech), a nawet w samym Waszyngtonie. Łącznie ponad 1000 osób, z których wiele ma objawy utrzymujące się od lat. Lekarze usilnie poszukują przyczyny ich dolegliwości, a wyniki ostatnich badań rzucają na całą sprawę nowe światło.
Mózg ambasadora
Przełomowe badania z udziałem największej dotychczas grupy z syndromem hawańskim przeprowadzili naukowcy z rządowego National Institutes of Health (NIH), a wyniki opublikowali w najnowszym numerze periodyku „Journal of American Medical Association”. W badaniu udział wzięło 86 pracowników amerykańskiego rządu za granicą oraz ich rodzin, które doświadczyły pierwszych symptomów AHI średnio 80 dni wcześniej (choć w tej grupie były też osoby, które zachorowały zaledwie dwa tygodnie wcześniej). Naukowcy dobrali też grupę kontrolną 80 osób w podobnym wieku i wykonujących podobne zawody, ale niezgłaszających objawów syndromu hawańskiego. Obie grupy przeszły szczegółowe badania słuchu, równowagi, wzroku, neuropsychologiczne i biomarkerów krwi. Przede wszystkim jednak mózgi wszystkich uczestników prześwietlono dokładnie za pomocą funkcjonalnego rezonansu magnetycznego o dużej rozdzielczości, poszukując jakichkolwiek odstępstw od normy.
I okazało się, że tych odstępstw nie było. Zespół neurologów i radiologów nie znalazł żadnych istotnych dowodów na uszkodzenie mózgu wykrywalne za pomocą rezonansu magnetycznego. Nie oznacza to, że osoby z syndromem hawańskim zmyślają, opowiadając o bólach głowy czy zaburzeniach równowagi. „Objawy te są bardzo realne i powodują znaczne zakłócenia w życiu osób dotkniętych chorobą” – mówi w oświadczeniu dla prasy dr Leighton Chan, dyrektor ds. medycznych NIH Clinical Center.
Zdaniem naukowców uzyskane przez nich wyniki nie oznaczają, że wcześniej nie doszło do jakichś anomalii w pracy mózgów osób z syndromem hawańskim . „Możliwe, że mogą doświadczać skutków zdarzenia, które doprowadziło do ich objawów, ale uraz nie spowodował długoterminowych zmian w obrazowaniu neuroobrazowym, które zwykle obserwuje się po ciężkim urazie lub udarze. Mamy nadzieję, że te wyniki rozwieją obawy dotyczące powiązania AHI z poważnymi zmianami neurodegeneracyjnymi w mózgu” – podkreśla dr n. med. Carlo Pierpaoli z National Institute of Biomedical Imaging and Bioengineering, główny autor najnowszego badania.
Ambasada USA w Hawanie. Dyplomaci opuścili budynek 29 września 2017 r.
Foto: Emily Michot / Getty Images
Faktem jest jednak, że nie wszystkie uszkodzenia mózgu naukowcy i lekarze są w stanie dzisiaj wykryć. – Wciąż pracujemy nad różnymi biomarkerami uszkodzenia mózgu, od zmian w neuroobrazowaniu po biomarkery, czyli różne substancje we krwi pacjenta, które mogłyby obiektywnie świadczyć o uszkodzeniu neuronów. Dzisiaj nie dysponujemy jeszcze precyzyjnymi znacznikami, które wykryłyby niewielkie uszkodzenia i określiły ich lokalizację – mówi dr Natasza Blek, neurolog z Uczelni Medycznej im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie.
Falami po mózgu
Najnowsze ustalenia z NIH są o tyle zaskakujące, że wcześniejsze badania pokazywały coś zupełnie przeciwnego, czyli istniejące w mózgach osób z syndromem hawańskim realne ślady po uszkodzeniach niewiadomego pochodzenia. Wykrył je w 2019 roku u chorujących dyplomatów interdyscyplinarny zespół specjalistów z Brain Repair Centre, Dalhousie University oraz z Nova Scotia Health Authority w Halifaksie. Liczba osób biorących udział w badaniu była jednak bardzo nieduża – łącznie 26 osób, w tym grupa kontrolna zdrowych osób.
Badacze z Halifaksu zidentyfikowali uszkodzony obszar mózgu odpowiedzialny między innymi za pamięć, koncentrację oraz cykl snu i czuwania, a następnie sprawdzili, w jaki sposób region ten może ulec uszkodzeniu. Okazało się, że przyczyną może być kontakt z neurotoksynami obecnymi na przykład w pestycydach czy insektycydach.
Osoby z syndromem hawańskim fizycznie są zdrowe, ale mają symptomy zespołu stresu pourazowego, depresji i przewlekłego zmęczenia
Naukowcy odkryli, że od 2016 roku Kuba rozpoczęła agresywną kampanię przeciwko komarom, aby powstrzymać rozprzestrzenianie się wirusa Zika. W tym czasie ambasady aktywnie przeprowadzały opryski w biurach, a także wewnątrz i na zewnątrz rezydencji dyplomatycznych – czasami pięć razy częściej niż zwykle. Z danych ambasady kanadyjskiej wynika, że często opryski przeprowadzano co dwa tygodnie – donosi kanadyjska rozgłośnia radiowa CBC. Możliwe więc, że w mózgach dyplomatów doszło do skumulowania się toksycznych składników oprysków i pojawienia się bólów głowy, zaburzeń snu i równowagi czy nudności.
Osoby z syndromem hawańskim fizycznie są zdrowe, ale mają symptomy zespołu stresu pourazowego, depresji i przewlekłego zmęczenia
Opryski w Hawanie nie wyjaśniają jednak pojawiania się syndromu hawańskiego w Azji czy w Europie. Naukowcy szukają więc innych przyczyn tej niezwykłej epidemii, w tym udziału nieznanego typu broni. Jedna z głównych dotyczy możliwego ataku wrogich Amerykanom sił za pomocą fal radiowych lub mikrofal, podobnych jak te, które podgrzewają jedzenie w mikrofalówce. Taką hipotezę postawiła w 2018 roku prof. Beatrice Alexandra Golomb z University of California w San Diego. W artykule opublikowanym w „Neural Computation” stwierdziła, że objawy, na jakie uskarżają się ofiary syndromu hawańskiego, mogły wywołać pulsacyjne fale RF lub mikrofale z nieznanego typu broni.
– W tym przypadku również trudno o jednoznaczne potwierdzenie lub wykluczenie hipotezy, bo nie dysponujemy narzędziami do wykrywania skutków takich ataków w ludzkim organizmie – mówi dr Blek. Być może pomogą testy na zwierzętach. Jak ustalił w 2023 roku serwis Politico, przedstawiciele US Army zlecili naukowcom z Wayne State University w Detroit przeprowadzenie testów na 48 fretkach, które mają być bombardowane falami RF, a następnie badane pod kątem objawów podobnych do syndromu hawańskiego. Wyniki nie są jeszcze znane, w sprawie już interweniuje organizacja prozwierzęca PETA.
Zakochane świerszcze atakują
Pod uwagę brany jest również atak za pomocą intensywnych dźwięków. Doug Ferguson i Kate Husband, pracownicy dyplomatyczni, którzy w 2016 roku pracowali na Kubie, byli przekonani, że ich dolegliwości mają związek z dziwnym, przenikliwym i wysokim dźwiękiem dobiegającym zza okien ich domu w Hawanie. W rozmowie z NBC News Ferguson zaprezentował ten dźwięk nagrany na telefonie. „Był o wiele silniejszy niż ten z nagrania, trwał bardzo długo, nie sposób było przed nim uciec” – opowiada w tym samym wywiadzie Kate Husband.
Jednak rozwiązanie zagadki dźwięków słyszanych przez dyplomatów w Hawanie może być banalnie proste. Jak zasugerowali dwaj biolodzy Alexander Stubbs z University of California w Berkeley i Fernando Montealegrez z Lincoln University w Anglii, dźwięki nagrane w Hawanie to po prostu odgłosy świerszczy, wydających z siebie wyjątkowo wysokie i głośne tony przywabiające samice. Badacze przeanalizowali wzorce akustyczne z pliku udostępnionego przez dyplomatów i odkryli, że są bardzo podobne do śpiewu kilku gatunków świerszczy. Porównali więc te wzorce z nagraniami odgłosów tych owadów występujących na Karaibach i ustalili, że wzorzec akustyczny z nagrania idealnie odpowiada odgłosom indyjskiego świerszcza krótkoogoniastego Anurogryllus celerinictus.
I tak oto mały świerszcz, o którym wcześniej nie słyszał nikt poza biologami, stał się w styczniu 2019 roku bohaterem mediów na całym świecie. Co jednak w żaden sposób nie przybliżyło Amerykanów do rozwiązania zagadki chorujących dyplomatów. Oficjalnie ogłosili jednak w 2023 roku, że mało prawdopodobne jest, aby syndrom hawański był wywoływany przez wrogie USA siły.
Opanować histerię
A może to wszystko ofiary syndromu hawańskiego mają w głowie? Lekarze nie wykluczają takiej możliwości, a przeprowadzone przez specjalistów z NIH badanie pokazało, że o ile osoby z syndromem hawańskim fizycznie są zdrowe, to mają potwierdzone testami psychologicznymi symptomy zespołu stresu pourazowego, depresji i przewlekłego zmęczenia. Pytanie tylko, czy objawy syndromu hawańskiego spowodowały rozwinięcie się u tych osób PTSD, czy depresji, czy odwrotnie, to depresja i zaburzenia lękowe wywołały objawy neurologiczne? Krótko mówiąc, co było pierwsze?
– Trudno to dziś jednoznacznie stwierdzić, bo mogło być tak, że osoby te doświadczyły jakiegoś jednorazowego urazu, który faktycznie spowodował te objawy, ale czynnik wywołujący je już przeminął, a utrzymywanie się objawów może mieć już wyłącznie podłoże psychogenne – mówi dr Blek. Neurolodzy i psychiatrzy znają dobrze takie przypadki. – Nazywamy je zaburzeniami konwersyjnymi. To sytuacje, kiedy na przykład człowiek zgłasza się po pomoc z powodu niedowładu ręki czy drętwienia ciała, a nie ma przy tym żadnych organicznych, neurologicznych problemów. Zakładamy wtedy, że to psychika pacjenta wywołała tak silne fizyczne objawy – tłumaczy dr Blek.
A może mamy do czynienia z czymś, co potocznie określa się mianem zbiorowej histerii? To również nie jest wykluczone, zwłaszcza że wielokrotnie już w świecie były obserwowane takie przypadki. Na przykład w 1983 roku na Zachodnim Brzegu doszło do „epidemii” omdleń wśród nastolatek i żołnierek z Palestyny. Izraelczycy zostali przez Palestyńczyków oskarżeni o użycie broni chemicznej w celu sterylizacji kobiet na Zachodnim Brzegu, Izrael z kolei zaczął obawiać się tajemniczej palestyńskiej neurotoksyny. Późniejsze badania wykazały, że nawet jeśli u 20 proc. kobiet na początku istniał jakiś czynnik wywołujący omdlenia, to pozostałe 80 proc. zemdlało bez żadnej fizycznej przyczyny.
– Być może w przypadku osób z Hawany było tak, że na początku ktoś miał objawy z powodu jakiejś somatycznej choroby, a reszta osób, pracując w warunkach stresu – bo przecież przebywanie na placówce w Kubie nie jest uznawane za bardzo bezpieczne – zaczęła doszukiwać się tych objawów u siebie – zastanawia się dr Blek.
Ludzie w stresie często odczuwają różne dolegliwości fizyczne i mają skłonność do przypisywania ich groźnym chorobom. – Nazywamy to zniekształceniem poznawczym, a potocznie nakręcaniem się – tłumaczy Katarzyna Fąk, psycholog kliniczny ze Środowiskowego Centrum Pomocy Psychicznej w Warszawie. – Nasz umysł może wytwarzać różne objawy somatyczne, a stres czy napięcie są czynnikami bardzo obciążającymi ośrodkowy układ nerwowy. W tym wypadku zasięg występowania syndromu hawańskiego wydaje mi się zbyt duży, aby można było mówić wyłącznie o czynnikach psychologicznych – mówi Katarzyna Fąk.
Oczywiście, niezależnie od tego, czy te dolegliwości mają podłoże organiczne, czy psychiczne, ludzie realnie cierpią i należy im pomóc. – Trzeba tylko odnaleźć przyczynę i do niej dopasować metodę leczenia – mówi dr Blek. Na razie ofiary syndromu hawańskiego mogą liczyć jedynie na odszkodowania pieniężne w wysokości rocznej pensji.
