Wróciłem do lektury tygodnika „Do Rzeczy” po długim czasie abstynencji, a spowodowała to okładka nowego numeru ze zdjęciami dwojga naszych literackich noblistów i wielgaśnym tytułem: „Tokarczuk zamiast Sienkiewicza? Krzysztof Masłoń mocno o nowej liście lektur”.
Rytualna bijatyka wokół listy lektur szkolnych powraca co kilka lat, teraz powróciła z większym rozmachem, trudno więc, żeby turboprawicowe „Do Rzeczy” nie dało zatroskanego głosu w tej sprawie. Zresztą każdy pretekst, żeby zająć się Olgą Tokarczuk, jest dla „Do Rzeczy” doskonały. „Do Rzeczy” ma bowiem niezdrową obsesję na punkcie Tokarczuk, co chyba oznacza, że wierzy, iż jej książki mogą zmienić Polskę, i to nie po ich myśli. Mówiąc wprost: Tokarczuk jest potężnym zagrożeniem dla polskości, a polskość to dla „Do Rzeczy” idea nadrzędna.
Autorkę „Empuzjonu” dżentelmeni z tego pisma dawali już na okładkę kilka razy, opatrując przerażającymi tytułami: „Zemsta na Polsce. Dziś pisarze oczerniają to, czego bronili Zbigniew Herbert i Henryk Sienkiewicz” czy „Niestrawna dieta Olgi Tokarczuk”. Oni nawet nie mogą powstrzymać się od pisania o fryzurze Tokarczuk, w jej słynnych dredach widząc brutalny zamach na polskość. Jedynym polskim autorem, który może równać się z Tokarczuk w tym względzie, jest Szczepan Twardoch. On też miał zaszczyt w pełnej krasie pojawić się na okładkach pisma Pawła Lisickiego, z równie mocnymi tytułami: „Bolszewizm 2.0” czy „Szczepan Twardoch – nawrócony na ideologię LGBT”. Nie ma w Polsce innego pisma politycznego tak bardzo przejętego sprawami naszej literatury.
Tokarczuk za karę?
Masłoń roztacza piekielną wizję katowania młodzieży „Księgami Jakubowymi”, jakby „Księgi Jakubowe” były na liście lektur obowiązkowych, i w ogóle terroryzowania nastolatków wszystkimi książkami noblistki, gdy tymczasem jest do obligatoryjnego przeczytania tylko jedno opowiadanie Tokarczuk „Profesor Andrews w Warszawie” – o wiele mniej niż Sienkiewicza, którego jest cały „Potop”. W lekturach uzupełniających co prawda znalazł się „Prawiek i inne czasy”, ale nie ma przymusu, jeśli nauczyciel nie będzie chciał, by młodzież czytała „Prawiek”, ani młodzież nie zapragnie „Prawieku”, to „Prawieku” się nie przeczyta. Podobnie jest z „Biegunami” i „Opowiadaniami bizarnymi” – można przeczytać, ale nie trzeba.
Masłoń powinien się cieszyć z obecności Tokarczuk na liście lektur, wszak wiadomo, że jak się chce pisarza upupić, to się go wpisuje na listę lektur; lista lektur szkolnych to uroczyste zamordowanie pisarza. Młodzież teraz od Tokarczuk będzie się trzymała z daleka, oddając się w zamian emfatycznej lekturze wierszy Jarosława Marka Rymkiewicza i Wojciecha Wencla, relegowanych z listy lektur przez nowe kierownictwo Ministerstwa Edukacji. I będzie młodzież zarywać noce, pochłaniając Sienkiewicza, literalnie wszystko, co napisał, łącznie z „Rodziną Połanieckich” i „Bez dogmatu”.
Uśmiech zakazany w lekturach
Wedle Masłonia na nowej liście lektur mają pojawić się dzieła „traktujące o aktualnych ważnych problemach dla młodych obywateli Uśmiechniętej Polski, a nie o wojnach, zaborach i powstaniach”. No jasne, Polska nie powinna się uśmiechać, uśmiech to jest rzecz bardzo niebezpieczna dla jedności narodowej. Śmiech to diabelskie narzędzie, nie na darmo w „Imieniu róży” Umberta Eco niewidomy mnich Jorge z Burgos ukrył drugą księgę „Poetyki” Arystotelesa, a później zatruł jej strony, ponieważ traktowała o komedii i śmiechu. Żeby Polska była Polską, to musi wyzbyć się radości życia, a trwać zatopiona w historii i cierpiętnictwie. Polska powinna mieć twarz ponurego faceta, uparcie skandującego: „Polskość! Polskość! Polskość! Wojny! Zabory! Powstania!”.
Przebiłem się przez podstawę programową kształcenia ogólnego dla liceów i techników, oczywiście nie zaniedbując zapoznania się z lekturami dla podstawówki, a wniosek z tego mam taki, że listę nieco tylko odchudzono, ździebko jedynie uwspółcześniono, nadal będzie stanowić zaporę nie do przebrnięcia. Wstrząsnęło mną już na początku podstawy programowej przekonanie jej autorów, że w czasie nauki w liceum czy technikum młodzież „osiąga dojrzałość intelektualną, emocjonalną i moralną”. Przesadny optymizm – ludzki mózg rozwija się do 25. roku życia, maturzysta nie będzie w pełni dojrzały intelektualnie, emocjonalnie i moralnie. Zresztą iluż bardzo dorosłych ludzi jest dojrzałych zarówno intelektualnie, emocjonalnie, jak i moralnie? Wystarczy rzucić okiem na doniesienia z naszej polityki, by tragicznie zwątpić w dojrzałość zarówno intelektualną, jak i moralną, o emocjonalnej nie mówiąc, wielu posłów do Sejmu.
Rozpoznać laudację i homilię
Przeczytałem nową listę lektur, zarówno z zakresu podstawowego, jak i rozszerzonego, i koszmar młodości powrócił. Dla mnie, maniakalnego czytelnika, który pożerał sukcesywnie całą szkolną bibliotekę, w bibliotece przesiadując częściej niż Szymon Hołownia w kościele, czytanie pozycji z listy lektur było męką pańską, dowodem na to, że ktoś stara się z całych sił zniechęcić mnie do literatury. A miałem przecież fantastyczną polonistkę, która walcząc heroicznie ze stadem rozwydrzonych goryli (była to szkoła rygorystycznie męska), starała się za pomocą literatury nas uczłowieczyć – bez względu na listę lektur wszystko i tak zależy od nauczyciela. Podobnież było na studiach polonistycznych: czytało się wszystko, byleby nie czytać tego, co czytać nam kazano.
Jak zostałem dyplomowanym polonistą, do dziś nie mam pojęcia. Jak przepełzłem przez egzaminy z epok literackich – nie mam pojęcia tym bardziej. Pewien rozsądny wykładowca, zorientowawszy się, że jestem niereformowalnym leserem, usiłował powstrzymać moją studencką karierę, oblewając mnie z pozytywizmu za pomocą serii drobiazgowych pytań o „Nad Niemnem”. Ja jednak w baranim uporze poszedłem na poprawkę obkuty z odstręczającego dzieła Orzeszkowej i przetrwałem też jakimś cudem maglowanie z tzw. powieści tendencyjnej. Kompletnie nie pamiętam, co z obowiązkowych lektur na studiach przeczytałem, wiem tylko, że „Nad Niemnem” co do przecinka, ale nic już z „Nad Niemnem” nie pamiętam.
Najbardziej zaintrygował mnie fragment z podstawy programowej: „Uczeń rozpoznaje w tekstach literackich: ironię i autoironię, komizm, tragizm, humor, patos, groteskę; określa ich funkcje w tekście i rozumie wartościujący charakter”. Otóż niemal nikt już dzisiaj nie rozpoznaje ironii ani autoironii, nie widzi różnicy między patosem a groteską, wszyscy wszystko odbierają jednoznacznie. Niuanse, konteksty ani środki stylistyczne nic im nie mówią. Jeśli uda się wychować kolejne pokolenia, które będą potrafiły wyczuć w tekście ironię, to ministerstwo Barbary Nowackiej, Katarzyny Lubnauer i Joanny Muchy – które to panie Masłoń podejrzewa, że jak już wywalą do końca Sienkiewicza, to zabiorą się do wywalania ze szkoły Mickiewicza – powinno dostać naukowego Nobla. Jeśli naprawdę sprawią, że uczeń „rozpozna specyfikę tekstów publicystycznych (artykuł, felieton, reportaż), retorycznych (przemówienie)”, to sam ogłoszę zbiórkę na pomnik Nowackiej, Lubnauer i Muchy.
To, że skreślono konieczność rozpoznawania laudacji oraz homilii, to wyłącznie akt miłosierdzia wobec uczniów. Tego by jeszcze brakowało, żeby udręczony nastolatek miał czytać homilie papieskie!
