Bękart”, duński kandydat do Oscara (ostatecznie statuetki nie otrzymał), powalił mnie realizmem, zdjęciami, aktorstwem i przede wszystkim opowieścią.
Film Nikolaja Arcela to duński western, w którym są osadnicy, rewolwerowcy, kraina wyjęta spod prawa. Obraz uzmysławia, że niewolnictwo w świetle prawa nie było w Europie tylko polską specjalnością. A słynne zdanie: „Jesteś swój chłop, tak się tylko mówi, jesteś mój chłop” – które w serialu „1670” wypowiada Jan Paweł z Adamczychy, mógłby spokojnie wypowiedzieć Frederik de Schinkel (Simon Bennebjerg), ziemianin z „Bękarta”.
To nie był film na świąteczne popołudnie. Kilka razy miałam ochotę wyjść z kina, odwrócić oczy, choć historia oparta na powieści Idy Jenssen opowiada o próbie okiełznania natury i o sadzeniu ziemniaków.
Misja z gatunku niemożliwych
Jest rok 1874. Kapitan Ludvig Kahlen (w tej roli znakomity Mads Mikkelsen) zgłasza się do administracji królewskiej z propozycją zbudowania na wrzosowiskach Jutlandii osady pod auspicjami króla. Kahlen, syn z nieprawego łoża właściciela ziemskiego, chce w zamian tytułu szlacheckiego, pensji i prawa do posiadania służby. Zrobi wszystko, by pozbyć się piętna bękarta. Nikt na dworze nie wierzy w powodzenie jego misji. Obiecują mu wszystko. Jutlandia jest tak samo piękna, jak nieprzystępna. Malarskie kadry nagrodzone, podobnie jak Mikkelsen, Europejską Nagrodą Filmową budują w opowieści nostalgię za czymś nieuchwytnym.
Kahlen chce zamienić jutlandzką ziemię jałową w pola uprawne ziemniaków. Jest w stanie jeść piasek, żeby osiągnąć cel. W zamian za pracę daje schronienie parze zbiegów z sąsiedniego majątku i wchodzi w konflikt z jego właścicielem, psychopatycznym przemocowcem Frederikiem de Schinkelem. Zaczyna się pojedynek na śmierć i życie. Dwa męskie ego, dwaj ambicjonerzy nie cofną się ani o krok w walce o to, który postawi na swoim. Kahlen odrzuci ogromną sumę pieniędzy, którą de Schinkel ofiarowuje mu, by wyniósł się z jego okolicy. Pojedynek aktorski jest równie pasjonujący jak ten, który toczą filmowi bohaterowie. Mikkelsen z twarzą niezdradzającą emocji mierzy z pistoletu w rozwydrzonego bogacza, któremu nawet nie drgnie powieka. Furię wyładowuje na zbiegłym dzierżawcy, którego zamęczy na oczach eleganckiego towarzystwa.
Po cichu liczę, że zdarzy się cud. Nie zdarza się. W świecie nieprzekraczalnych podziałów klasowych i męskich ambicji rządzi chaos. Na tym tle kobiece bohaterki wyróżniają się rozsądkiem. Są bliżej życia, potrafią dostrzec to, co ważne. Kahlen razem z Ann Barbarą, silną, niezależną chłopką, i z Anmai Mus, dziewczynką włóczęgą, tworzą nieoczywistą rodzinę. Kiedy, chcąc zaspokoić żądania osadników kojarzących ciemną karnację dziewczynki z czarami, kapitan odeśle ją do zakonu, zaczyna tracić to, co zyskał najcenniejszego: bliskich i uczucia. Dostaje wprawdzie wymarzony tytuł szlachecki, ale zostaje sam.
Happy end bez fajerwerków
Film kończy się happy endem, ale w życiu opartym na przemocy i wyzysku cudów nie ma. Kahlen (postać historyczna) porzucił osadę, stracił tytuł szlachecki i lata życia na ściernisku. A my, widzowie, zostajemy z pytaniami, czy gdyby się przeniósł w inne miejsce, dobrze urodzeni, których regułom zagrażał, daliby mu żyć. Wątpię. Bękart musiał walczyć o stopień kapitana 25 lat. Dobrze urodzonym zajmowało to sześć miesięcy. Przepaść nie do zasypania.
Idę za ciosem i w ramach świątecznego relaksu zaczęłam czytać książkę Michała Bilewicza „Traumaland”. Bilewicz, psycholog i socjolog związany z Uniwersytetem Warszawskim, pisze, że tym, co spaja Polaków, są historyczne i współczesne traumy. Powojenne badania pokazały, że dzieci – świadkowie powstania warszawskiego i zniszczenia miasta – wychodziły z tych doświadczeń z lękiem, nieufnością, podejrzliwością, które zostawały z nimi na życie. Traumy się dziedziczy i w nich Bilewicz radzi poszukać przyczyn tego, jakim społeczeństwem jesteśmy dzisiaj, jak radzimy sobie z konfliktami, porażkami i sukcesami. Jesteśmy społeczeństwem, które krzywdy ma wykarbowane w psychice. Cierpimy na stres pourazowy. Nie umiemy się cieszyć z osiągnięć i nieustannie oczekujemy potwierdzenia naszej wartości. Kultura narzekactwa to nasz chleb codzienny. Nie było radosnej fiesty po wyborach 1989 r. ani po ostatnich w październiku 2023 r. Radość szybko zamienia się w narzekanie, że nowa władza robi coś za szybko albo za wolno. Odtrutką na szkło w sercu może być „samowspółczucie”, czyli wyrozumiałość wobec własnych niedoskonałości i wad. Spróbujemy?
