Wrocław ma swoje krasnale, Wałbrzych gwarków, a Kraków oczywiście smoki. Zwiedzanie dawnej stolicy Polski śladem tych figur i symboli może być idealnym pomysłem nie tylko dla rodzin z małymi dziećmi, ale też dla fanów tajemnic i legend.
Kraków to miasto niezwykle w nie bogate, a jedną z najbardziej znanych jest ta o Smoku Wawelskim, który to przed wiekami miał terroryzować mieszkańców grodu. Wywodzi się ona z przełomu XII i XIII w.: to wtedy właśnie legenda o ziejącym ogniem monstrum pojawiła się w Kronice Wincentego Kadłubka. Powiązał on dzieje Polski z historią starożytnego Rzymu i uczynił jednym z władców kraju Grakcha, utożsamianego przez późniejszych kronikarzy z Krakiem.
Grakch rządził Polską cnotliwie, za co poddani byli mu wdzięczni i chcieli przekazać tron jego męskiemu potomstwu. Tak się jednak nie stało. Aby to wyjaśnić, kronikarz wplótł w opowieść postać smoka: „Był bowiem w załomach pewnej skały okrutnie srogi potwór, którego niektórzy zwać zwykli całożercą. Żarłoczności jego każdego tygodnia według wyliczenia dni należała się określona liczba bydła. Jeśliby go mieszkańcy nie dostarczyli, niby jakichś ofiar, to byliby przez potwora pokarani utratą tyluż głów ludzkich. Grakch, nie mogąc znieść tej klęski, jako że był względem ojczyzny tkliwszym synem niż ojcem względem synów, skrycie synów wezwawszy, przedstawił zamiar”.
Grakch polecił synom zabić smoka, a ci uciekli się do podstępu. Wpadli na pomysł, by mu podłożyć siarkę ukrytą w bydlęcej skórze. „I skoro połknął je z wielką łapczywością całożerca, zadusił się od buchających wewnątrz płomieni” – pisze Kadłubek.
Jednak walka ze smokiem została wykorzystana przez jednego z potomków władcy. Zrzucił on winę za śmierć brata na potwora i pozbył się konkurenta do tronu. Zbrodnię wykryto, a jej sprawca został skazany na wieczne wygnanie. Tym sposobem tron po Grakchu objęła jego córka Wanda.
Baśń o Smoku Wawelskim rozpropagowywana była w ogromnej mierze w szkolnych podręcznikach oraz przez zbiory legend i baśni polskich. Stał się on również bohaterem książek i animowanych filmów, m.in. „Porwania Baltazara Gąbki” oraz „Wyprawy profesora Gąbki”.
Inny plan
Smok Wawelski jest symbolem Krakowa nie tylko dzięki powtarzanej z pokolenia na pokolenie legendzie, ale także rzeźbie autorstwa Bronisława Chromego odsłoniętej w 1972 r. przy wzgórzu wawelskim obok wejścia do Smoczej Jamy.
Spacerując w tamtych okolicach, trudno się na nią nie natknąć. Chromy – uczeń jednego z najważniejszych polskich rzeźbiarzy, Xawerego Dunikowskiego – był cenionym i podziwianym twórcą rzeźby monumentalnej, kameralnej, medalierstwa, a także malarstwa i grafiki. Dzięki swojemu talentowi, energii i pracowitości tworzył niemal do dziewięćdziesiątego roku życia, a spod jego ręki wychodziły dzieła, których charakterystyczny styl czynił je rozpoznawalnymi. W tym roku obchodzimy 100. rocznicę urodzin artysty.
– Prace związane ze zwierzętami ojciec traktował najbardziej osobiście. Urodził się na wsi, a natura go inspirowała. Rzeźby zwierząt powstawały więc od najwcześniejszych lat. Najpierw były one bardzo uproszczone, jak owieczki stojące do dzisiaj przed Uniwersytetem Rolniczym w Krakowie. Później ewoluowały w bardziej skomplikowane formy – mówiła w jednym z wywiadów córka artysty Grażyna Chromy-Rościszewska. W bezpośrednim sąsiedztwie Smoka Wawelskiego można spotkać więc m.in. trzy kamienne Sowy, pomnik Żołnierzy Polski Walczącej w formie trzech monumentalnych orłów i pomnik psa Dżoka, będący artystycznym wyrazem niezwykłej psiej wierności.
Ale to odlana z brązu i osadzona na dużym głazie rzeźba smoka jest jednym z najważniejszych znaków rozpoznawczych Krakowa. Niewiele osób jednak wie, że plan miasta na zagospodarowanie tego miejsca był początkowo zupełnie inny. Mało brakowało, by smok stał zupełnie gdzie indziej i w innej formie.
Chromy zdobył wszystkie trzy nagrody w ogłoszonym w 1964 r. konkursie na fontanny miejskie. Fontannę z figurą smoka tworzył z myślą o placu Wolnica. Kiedy rzeźba była na ukończeniu, pracownię artysty odwiedził ówczesny prezydent Krakowa Zbigniew Skolicki. Uznał, że praca musi stanąć u stóp Wzgórza Wawelskiego. Udało mu się przekonać do tego pomysłu ówczesnego dyrektora Zamku Królewskiego na Wawelu prof. Jerzego Szablowskiego. Na placu Wolnica natomiast stanęło inne dzieło Bronisława Chromego – fontanna Trzej Grajkowie, która znajduje się tam do dzisiaj.
Początkowo planowano, aby pomnik był częściowo zanurzony w Wiśle. Ale zrezygnowano z tego pomysłu z obawy przed tym, że niesione przez nurt rzeki śmieci będą osadzać się na jego konstrukcji. – Tata miał też pomysł, żeby umieścić smoka na dwóch brzegach Wisły – na jednym łeb i łapy wystające z wody, na drugim ogon. Ostatecznie stanęło na rzeźbie umieszczonej na wapiennym kamieniu. Mało kto wie, że smok wyrzeźbiony przez tatę ma nie jedną, ale sześć paszcz. To, co bierzemy za smocze łapy, tak naprawdę nimi nie jest, to paszcze – mówi Chromy-Rościszewska.
Rzeźba jest zasilana gazem ziemnym, dzięki czemu smok zieje prawdziwym ogniem. W 2005 r. można było nawet wywołać gniew smoka „na życzenie” przez wysłanie na odpowiedni numer SMS-a.
Tajemnicze kości
Smok stał się nieodłącznym symbolem Krakowa, nie dziwi więc, że w mieście został wytyczony specjalny smoczy szlak. Rzeźby niewielkich smoków rozmieszczono w charakterystycznych lokalizacjach w krakowskich dzielnicach, a każda z nich w subtelny sposób nawiązuje do miejsca, w którym się znalazła. Ich postumenty wyposażono w specjalne tabliczki z kodami QR odsyłającymi do informacji o szlaku i poszczególnych figurkach. Smoki wcielające się w różne postaci związane z konkretnym miejscem Krakowa nie są groźne ani dla mieszkańców, ani dla turystów. Nie zioną ogniem i nie są też zainteresowane pożeraniem ludzi. Za to wyznaczają rytm zwiedzania miasta.
I tak przy skwerze Zbigniewa Brzezińskiego stanął smok sportowiec, a na zbiegu ulic Krakowskiej i Rybaki można spotkać smoka z literą „K” (symbolem króla Kazimierza Wielkiego i dawnego miasta Kazimierz), nieopodal kościoła św. Mikołaja umieszczono smoka z metrem, a przy ulicy Rakowickiej, blisko Muzeum Fotografii, zwiedzający znajdą smoka fotografa. Przed Kliniką Chirurgii Collegium Medicum UJ stanął smok lekarz, na rondzie Mogilskim przy Bastionie V Lubicz Twierdzy Kraków zamontowano postać smoka żołnierza CK, a przy kładce o. Bernatka – smoka romantyka.
Krakowianie i goście miasta mogą spotkać też smoka emausowego, umieszczonego naprzeciwko klasztoru sióstr Norbertanek oraz smoka lajkonika na skwerze Konika Zwierzynieckiego. Z kolej przy placu na Groblach jest smok wodny.
Za wzór posłużyły projekty dwóch krakowskich artystów rysowników: Andrzeja Mleczki i Edwarda Lutczyna. Kształtu nabrały dzięki prof. Janowi Tutajowi i dr. Jackowi Dudkowi z Wydziału Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.
W Krakowie jest jeszcze jedno ważne miejsce, które bezpośrednio łączy się ze smoczym charakterem miasta. Chodzi o tajemnicze kości wiszące przy zachodnim wejściu do Katedry Wawelskiej, po lewej stronie. Nie każdy turysta, wchodząc do katedry, wznosi oczy ku górze. A szkoda. Pierwszą wzmiankę o wielkich kościach potwora znajdziemy w korespondencji profesora Akademii Krakowskiej Marcina Foxa, który wspomniał o nich w prowadzonej w latach 1579-1588 korespondencji z uczonym swoich czasów, Ulissesem Aldrovandim.
Mówi się, że są to kości Smoka Wawelskiego, znalezione w Smoczej Jamie lub wyłowione z Wisły, które umocowano w najważniejszym miejscu miasta jako talizman odstraszający diabelskie siły. Według ludowych podań, gdy zerwą się utrzymujące je łańcuchy, nadejdzie koniec świata. Badania jednak wskazują, że kości te należą nie do smoka, ale do walenia, mamuta i nosorożca. Te ustalenia na szczęście nie zagrażają smoczej legendzie.
